*Bu çalışmaya katkılarından dolayı sayın Hakan BERUMENT ve Ayşe PEKER’e teşekkür ederiz.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

GİRİŞ

Bilindiği gibi gerek Toptan Eşya Fiyat Endeksi (TEFE) gerek Tüketici Fiyat Endeksi (TÜFE) mevsimsel dalgalanmalar gösteren zaman serileridir. Söz konusu genel endekslerin mevsimsel hareketlerinin yanısıra, bu endeksleri oluşturan alt kalemler de kendilerine özgü mevsimsel dalgalanmalar göstermektedir.

Fiyatların alt kalemlerine ayrıştırılması yoluyla yapılan tahmin çalışmaları sırasında, sözkonusu alt kalemlerdeki mevsimsel hareketlerin tanınmasının yanısıra, fiyat ayarlamalarının belli aralıklarla yapılıp yapılmadığının analiz edilmesi ve kimi alt kalemlerle (örneğin konut, sağlık gibi) genel endeks arasında “geriye doğru endeksleme” ya da alt kalemlerin kendi aralarında “nedensellik” anlamında ilişki olup olmadığının saptanması önem taşımaktadır.

Bu çalışmada, ilk aşama olarak, TEFE ve TÜFE genel endeksleri ile bu endeksleri oluşturan önemli bazı alt kalemlerin mevsimsel hareketleri incelenmiştir. TEFE endeksini oluşturan alt kalemlerden tarım, özel imalat, kamu imalat ve enerji fiyat endeksleri; TÜFE endeksini oluşturan alt kalemlerdense gıda, giyim, konut ve sağlık fiyat endeksleri seçilmiştir. İzleyen bölümlerdeki denklemlerde, sadece on iki aya karşılık gelen kukla değişkenler ve 1994 yılının Nisan ayına denk gelen kukla değişken kullanılarak sözkonusu serilerdeki mevsimsel hareket incelenmiştir.
 
 

Toptan Eşya Fiyatları Genel Endeksi

Tablo 1’den görülebileceği gibi, Toptan Eşya Fiyat endeksinde en yüksek aylık fiyat artışı Ocak ayında gerçekleşirken, en düşük fiyat artışı Haziran ayında gerçekleşmektedir. Yıl içinde üç fiyat platosu ortaya çıkmaktadır. Kış sonu ile ilkbahar başı en yüksek platoyu oluştururken, yaz ayları beklenildiği gibi fiyat artışlarının en düşük seviyede seyrettiği dönemdir. Eylül-Aralık döneminde fiyat artışları yeniden hızlanma eğilimi göstermektedir.

Özel İmalat Sanayi Fiyat Endeksi

TEFE’nin altında yer alan özel imalat sanayi fiyatlarında ilk dikkat çeken nokta, firmaların üçer dörder aylık sürelerle fiyat ayarlamalarına gitmeleri ve fiyatların yıl içinde çok belirgin sıçramalar göstermemesidir (Tablo2 ). En yüksek fiyat artışı Ocak ayında gerçekleşmektedir. Genel olarak Ocak, Haziran ve Eylül ayları fiyat ayarlamalarının yapıldığı aylar olarak karşımıza çıkmaktadır. Özel imalat sanayinde fiyat artışlarının en düşük olarak gerçekleştiği dönem yaz aylarıdır. Özel imalat sanayinin alt kollarına bakıldığında da yılın bir iki ayında önemli ölçüde fiyat yükseltmek yerine, dönemsel ve daha yumuşak fiyat ayarlamalarına gidildiği görülmektedir.

Kamu İmalat Sanayi Fiyat Endeksi

Kamu imalat sanayinde en yüksek fiyat artışları Aralık ve Ocak aylarında gerçekleşirken; Haziran ayı en düşük fiyat artışlarının gerçekleştiği aydır (Tablo 3). Ancak, genel olarak fiyat artışlarının yavaşladığı yaz aylarında kamu imalat sanayi fiyat ayarlamasına gitmekte ve Temmuz-Eylül dönemlerinde fiyat artış oranları hızlanmaktadır. Ekim ve Kasım aylarında ise, aylık fiyat artışları yaz dönemine kıyasla bir miktar yavaşlamaktadır. Özel imalat sanayi fiyatlarına kıyasla kamu imalat sanayi fiyatları yıl içinde daha yüksek dalgalanmalar göstermektedir.

Enerji Fiyat Endeksi

Enerji fiyatlarında en yüksek artışlar Ocak ve Aralık aylarında yaşanmaktadır (Tablo 4). Özellikle Ocak ayında enerji fiyatlarında görülen artış, diğer aylara kıyasla oldukça yüksektir. Bu iki ay dışında, yıl içinde enerji fiyatlarının aylık artış hızında önemli dalgalanmalar gözlenmemektedir. Ağustos ayına kadar aşağı yukarı aynı düzeyde seyreden enerji fiyatlarındaki artışlar, Ağustos aylarında bir miktar yükselmekte, bu aydan sonra ise fiyat artışları eski düzeyinde devam etmektedir.

Tarım Fiyatları ile TEFE ve TÜFE altında yer alan Gıda Fiyatları Endeksleri

Tarım sektöründe, beklenildiği gibi en yüsek fiyat artışları kış aylarında gerçekleşirken, yaz aylarında fiyat düşüşleri yaşanmaktadır (Tablo 5). Tarımsal üretimin arttığı yaz aylarında tarım fiyatlarının da düşme eğilimine girmesi beklenen bir durumdur. TÜFE’nin altındaki gıda sektörü fiyat artışları da tarım sektörü fiyat artışları ile paralellik göstermektedir (Tablo 6). TEFE endeksinin altında bulunan gıda; içki, tütün sanayi fiyatlarının aksine, TÜFE endeksinin altındaki gıda fiyatları tarımsal ürünler ağırlıklıdır. Örneğin sebze ve meyve fiyatları, tahıl fiyatları TÜFE endeksinin alt kalemi olan gıda fiyatları endeksinde kapsanmaktadır. Tarım ve TÜFE altında yeralan gıda fiyatlarının Mayıs ayından itibaren artış hızları yavaşlamakta, Haziran ayında ise her iki endekste de fiyat düşüşleri görülmektedir.

TEFE endeksinin altında yer alan gıda fiyatları hazır yiyecekler gibi imalat sanayi özelliği gösteren malları da kapsamaktadır. TEFE içinde yer alan gıda ürünleri fiyatlarında en yüksek artışlar, sırasıyla Ocak, Eylül ve Aralık aylarında gerçekleşirken, en düşük fiyat artışı Nisan ayında gerçekleşmektedir (Tablo 7). Gıda fiyatlarındaki aylık artışlarda, tarım ürünleri fiyatlarına benzer dalgalanmalar gözlenmemektedir.

Tüketici Fiyatları Genel Endeksi

TÜFE genel endeksindeki en yüksek aylık artışlar, sırasıyla Ekim, Eylül ve Ocak aylarında, en düşük artışlarsa Haziran ve Temmuz aylarında gözlenmektedir (Tablo 8). Ocak-Nisan ve Eylül-Kasım dönemlerindeki fiyat artışları yılın diğer aylarına kıyasla daha yüksek düzeydedir. TÜFE’de Ocak-Mart döneminde görülen yükselme gıda, konut ve sağlık alt sektörlerinde bu dönemde yapılan fiyat ayarlamalarını; Nisan ve Mayıs aylarındaki artışlar giyim eşyası fiyatlarındaki ayarlamaları; Eylül-Kasım dönemindeki artışlar ise, başta giyim eşyası olmak üzere, gıda ve konut fiyatlarındaki mevsimlik ayarlamaları yansıtmaktadır.

Giyim Eşyası Fiyat Endeksi (TÜFE)

TÜFE’nin alt kalemlerinden giyim eşyası fiyatları mevsimsel etkilerin en yoğun olarak görüldüğü fiyat serilerinden biridir. Yıl içinde en keskin ve düzensiz fiyat ayarlamaları bu sektörde yapılmaktadır. Giyim eşyası fiyatları özellikle yeni mevsime yönelik ürünlerin piyasaya çıktığı aylarda önemli artışlar göstermekte, takip eden aylarda gitgide daha az oranda artmaktadır (Tablo 9). Buna göre giyim eşyası fiyatlarının en fazla artış gösterdiği aylar Nisan, Mayıs, Eylül, Ekim ve Kasım aylarıdır. Özellikle Kasım ve Nisan aylarında, giyim eşyası fiyatlarında oldukça yüksek artışlar yapılmaktadır. Ocak ve Şubat aylarında giyim eşyası fiyatları gerilemekte, Temmuz ve Ağustos aylarında ise oldukça düşük oranlarda artmaktadır. Bunun arkasındaki en önemli etken, yeni mevsime yönelik ürünlerin piyasaya çıkmasından önce firmaların ellerindeki mevcut stokları eritmek için fiyat indirimlerine gitmesidir.

Konut Fiyat Endeksi (TÜFE)

TÜFE’nin alt kalemlerinden olan konut fiyatları endeksi başlıca kira harcamaları, konut tamir ve bakım harcamaları ve konut ile ilgili diğer harcamalardan oluşmaktadır. Bu bileşenler içerisinde ağırlığı en fazla olan kalem kira harcamalarıdır. Tablo 10’da görüldüğü üzere, konut fiyatlarının aylık değişiminin en fazla olduğu aylar, sırasıyla Ocak, Eylül ve Ağustos aylarıdır. Konut fiyatlarının aylık değişimlerinde mevsimsel faktörler önemli ölçüde etkilidir. Örneğin Ocak ayında oldukça yüksek artış gösteren konut fiyatları, Şubat ve Mart aylarında giderek daha az oranlarda artmaktadır. Nisan ayından sonra aylık artış oranında yükseliş eğilimi gösteren konut fiyatları özellikle Temmuz-Eylül döneminde yüksek oranda artmaktadır. Ekim ve Aralık ayları arasında ise aylık konut fiyatları enflasyonu yavaşlamaktadır. Konut fiyatlarında geriye doğru endeksleme davranışının hakim olduğu düşünülmektedir. Bununla ilişkili olarak, Ocak ayında açıklanan yıllık enflasyon oranları karşısında ev sahiplerinin, geçmiş yılın enflasyon oranını baz alarak fiyat ayarlamasına gittiği ve bunun sonucunda Ocak ayı konut fiyatları enflasyonunun yüksek çıktığı düşünülebilir. Ayrıca, Ağustos ve Eylül aylarında, konut fiyatlarında görülen yüksek oranlı artışlar, birçok ailenin taşınmak için yaz aylarını tercih etmesi ve üniversite sınavlarının açıklanması ile bu aylarda özellikle büyük şehirlerin nüfusunda artışlar görülmesiyle de ilişkilidir.

Sağlık Fiyat Endeksi (TÜFE)

Sağlık sektörü altında genel olarak izlenen fiyat gelişmeleri ilaç, labaratuvar, hastahane ve ameliyat masrafları, doktor ücretleri ve tedavi aletlerini kapsamaktadır. TÜFE içerisinde izlenen sağlık sektörü fiyat gelişmeleri aylık artışlar olarak incelendiğinde, en yüksek artışın Ocak ayında gerçekleştiği gözlenmektedir. Ocak ayını sırasıyla Şubat, Temmuz ve Mart ayları izlemektedir. Türk Tabipler Birliği (TBB) fiyatlarını yılda iki kez ayarlamaktadır. Bu ayarlamalar yılın başında (Ocak) ve ortasında (Temmuz) gerçekleşmektedir. Dolayısıyla TBB’nin yeni tarifeleri açıkladığı bu iki ayda, aylık fiyat artışları hızlanmaktadır. En düşük fiyat aylık artışları ise Aralık ve Ekim aylarında gerçekleşmektedir.

SONUÇ

Bu çalışmada gerek TEFE ve TÜFE genel endeksleri gerek bu endekslerin alt kalemlerinde belirgin mevsimsel dalgalanmalar olduğu sonucuna varılmıştır. TEFE’yi oluşturan alt sektör arasında en büyük dalgalanma tarım fiyatlarında gözlenmektedir. Dolayısıyla, aylık artışlar olarak bakıldığında, TEFE genel endeksinde yıl içinde gözlenen dalgalanmalar en çok tarım fiyatlarından kaynaklanmaktadır. Yılbaşları ve yıl sonlarındaki ayarlamalar haricinde, tarıma kıyasla kamu imalat sanayii ve enerji fiyatlarındaki aylık dalgalanmalar daha düşük düzeydedir. Özel imalat sanayi fiyatlarındaki artışlar ise yıl genelinde hafif oynamalar göstermektedir.

TÜFE genel endeksindeki mevsimsel dalgalanmalar TEFE endeksine kıyasla daha yüksektir. Ocak ayında, tekstil sektörü dışındaki bütün alt sektörlerde yüksek fiyat ayarlamaları yapılmakta, konut fiyatlarında ise yılın ikinci yarısında yüksek artışlar olmaktadır. Sağlık fiyatlarındaki en yüksek artışlar ise yılın ilk iki ayında gerçekleşmektedir. TÜFE’nin alt kalemleri arasında yıl içinde en yüksek dalgalanmalar giyim eşyası fiyatları ve gıda fiyatlarında gözlenmektedir. Gıda fiyatları, beklenildiği üzere, tarım fiyatlarına benzer hareket etmekte ancak, gıda fiyatlarında bahar ve yaz aylarında gözlenen yavaşlama tarım fiyatlarına kıyasla daha düşük düzeyde kalmaktadır. Giyim eşyası fiyatları ise, yeni sezon başlarında oldukça yüksek artışlar göstermekte, diğer aylarda artışlar düşük düzeyde kalmakta, hatta kimi aylarda fiyat düşüşleri görülmektedir.