GİRİŞ

1998 yılının ikinci üç aylık döneminde ekonomide başlayan daralma süreci, dünyada yaşanan ekonomik durgunlukla çakışarak 1999 yılında derinleşmiştir.

1998 yılının Ağustos ayında yaşanan Rusya Kriziyle birlikte Türkiye ekonomisinden sermaye çıkışı gözlenmiştir. Bunun sonucunda Hazine ihale faizleri ve dolayısıyla faizler genel düzeyi önemli oranda yükselmiştir. Daralan ekonomide, azalan fonların da büyük bölümünün kamu tarafından kullanılması, özellikle yatırımlar üzerinde dışlama (crowding-out) etkisi yaratmıştır. Gerileyen yurtiçi tüketim talebi ve yurtdışı talep, sanayi üretiminde gerilemeye yol açmıştır. Ayrıca olumsuz hava koşulları ve özellikle fındık ve zeytin üretiminde düşük ürün yılı olması nedeniyle tarım üretimi daralmıştır. Ekonominin iç dinamiklerinin yanısıra, 1999 yılı Ağustos ve Kasım aylarında meydana gelen depremler, daralma sürecinin uzamasına neden olmuştur. Tüm bu etkiler sonucunda 1999 yılının ilk dokuz aylık döneminde gayrı safi milli hasıla (GSMH) geçen yılın aynı dönemine göre reel olarak yüzde 6,1 küçülmüştür.

Bu çerçevede, iç ve dış talep daralmasının yaşandığı 1999 yılında, ithalattaki azalış ihracattaki azalıştan daha fazla olmuş ve dış ticaret açığı 1999 yılının Ocak-Kasım döneminde, geçen yılın aynı dönemine göre, yüzde 30,2 oranında azalarak 9,0 milyar ABD doları olmuştur. Görünmeyen kalemlerden ve karşılıksız transferlerden elde edilen gelirlerde de önemli azalışlar olmasına karşın, dış ticaret açığındaki bu yüksek daralmanın etkisiyle cari işlemler dengesi Ocak-Kasım döneminde 0,5 milyar ABD doları açık vermiştir. Aynı dönemde net 6,7 milyar ABD doları sermaye girişi olurken resmi rezerv artışı 4,7 milyar ABD doları düzeyinde gerçekleşmiştir

İhracat, 1999 Ocak-Kasım döneminde, yüzde 4,2 oranında gerilemiştir. İhracatın ortalama yüzde 90’ını oluşturan imalat sanayi sektörü ihracatı bu dönemde yüzde 3,5 oranında daralmıştır. Eylül 1998’den itibaren ithalatta yüksek oranlı gerilemeler yaşanmıştır. Bu eğilim, 1999 yılının ilk sekiz aylık döneminde de devam etmiştir. 1999 yılı Eylül ayından itibaren ithalatta göreli bir iyileşme gözlenmesine karşın, 1999 yılının Ocak-Kasım döneminde ithalat yüzde 14,6 oranında gerilemiştir.

Görünmeyen kalem gelirlerinde önemli paya sahip olan turizm gelirleri 1999 yılı Ocak-Kasım döneminde geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 28,3 azalarak 5,0 milyar ABD doları düzeyine gerilemiştir.

Rusya krizi ile birlikte, 1998 yılı üçüncü üç aylık döneminden itibaren global nitelik kazanan ekonomik kriz sonucu 1998 yılının ikinci yarısında 6,8 milyar ABD doları sermaye çıkışı olmuş, ancak 1999 yılı başından itibaren yeniden sermaye girişleri yaşanmaya başlamıştır. Böylece, 1999 Ocak-Kasım döneminde 6,7 milyar ABD doları sermaye girişi büyük oranda portföy ve kısa vadeli sermaye girişi olarak gerçekleşmiştir.

1999 yılında kamu kesimi borçlanma gereği önemli oranda artış göstermiş ve GSMH içindeki payının yüzde 13,4’e ulaşması beklenmektedir. Bütçe açığı da 1999 yılında 3,9 puan artış göstererek GSMH'nın yüzde 10,9'una ulaşmıştır Bu durumun meydana gelmesindeki en önemli etken, personel, faiz ödemeleri ve faiz dışı transfer harcamalarındaki yükselmedir. Faiz dışı konsolide bütçe dengesinin ise yüzde 2,0 oranında fazla vereceği tahmin edilmektedir.

1999 yılı boyunca konsolide bütçe nakit açığının finansmanı iç borçlanma ile sürdürülmüştür. Bu çerçevede, 1999 yılında ihale ile iskontolu, sabit kuponlu üç ayda bir ödemeli, değişken faizli üç ayda bir kupon ödemeli ve TÜFE endeksli devlet iç borçlanma senetlerine ek olarak halka arz ve TAP (uzun vadeli kamu menkul kıymetlerininin, piyasanın talebi üzerine küçük bloklar halinde ve önceden belirlenmiş fiyattan doğrudan satışa sunulması) yolu ile de iç borçlanma yapılmıştır. Hazine 1998 yılında bono ile borçlanmaya ağırlık verirken 1999 yılında uzun vadeli tahvil borçlanmasına öncelik vermiştir. Konsolide bütçe nakit açığının finansmanında, son bir kaç yılın aksine 1999 yılında net dış borç kullanılmıştır. Nakit iç borç stokunun GSMH içindeki payı, 1999 yılında 1998'e göre 7 puan yükselerek yüzde 26,1 olmuştur.

İhale ile yapılan iç borçlanmanın ağırlıklı ortalama vadesi, 1998 yılı sonunda 7,8 ay olarak gerçekleşmiş, ancak Hazine’nin iç borçlanma yaparken uzun dönemli kağıtlar kullanmasıyla 1999 yılının sonuna doğru ortalama vade her ay uzayarak, Kasım ayı sonunda 15,9 ay olmuştur.

Merkez Bankası 1999 yılında uyguladığı para politikasını, 1998 yılında olduğu gibi enflasyonun kontrol altında tutulmasına katkıda bulunma ve mali piyasalarda istikrarı sağlama hedefleri doğrultusunda belirlemiştir.

Ekonomideki belirsizliklerin azaltılması için 1999 yılında enflasyonun kontrol altında tutulmasına öncelik verilerek, kur politikası bu amaca katkıda bulunacak bir biçimde belirlenmiştir. Türk lirasının ilk dokuz ay itibariyle, aylık ortalama kurlar esas alınarak hesaplanan sepet karşısındaki nominal değer kaybı yüzde 40,4 olurken, yıl sonuna doğru sepetteki artış hızlanmış ve yüzde 60,6 olarak gerçekleşmiştir. İstikrar amacına yönelik olarak Merkez Bankası 1999 yılında, finansal kuruluşların kısa dönemli oluşan likidite ihtiyaçlarını açık piyasa işlemleri aracılığıyla karşılamıştır. Yıl genelinde piyasada oluşacak faiz oranlarının net dış varlıklardaki artış eğiliminin sürdürülmesiyle tutarlı olması hedeflenmiş ve ekonominin Türk lirası ihtiyacının karşılanmasında net dış varlık artışı gözetilmiştir.

Rezerv Para(X) kalemi Net Dış Varlıklardaki büyümeye bağlı olarak 1999 yılı genelinde artış eğilimini sürdürmüş ve yıllık ortalama artışı Aralık ayı itibariyle yüzde 75 olarak gerçekleşmiştir. Önceki yıllarla karşılaştırıldığında Rezerv Para(X)'deki yıllık artışın giderek yavaşladığı görülmektedir. Gözlenen bu trendin 1999 yılında en önemli nedeni, yıl genelinde net dış varlık artışının daha düşük seviyelerde kalmasıdır. Net iç varlıklar ise Kasım ve Aralık ayları dışında 1999 yılında azalış eğiliminde olmuştur. Merkez Bankası brüt rezervleri 1999 yılı Aralık ayında, 1998 yılının aynı ayına göre yüzde 17,8 artarak 23.235 milyon ABD doları seviyesine ulaşmıştır.

1999 yılında para arzı büyüklükleri reel olarak artmıştır. En fazla artış yüzde 32,5 ile dar tanımlı para arzı M1’de gerçekleşirken en düşük artış yüzde 23 ile M3Y’de gerçekleşmiştir.

1999 yılında enflasyon bir önceki yıla göre hızlanmıştır. Tarım sektörü fiyat artışlarındaki yavaşlamaya rağmen, imalat sanayii fiyatlarında, uluslararası piyasalarda petrol fiyatlarının yükselmesine bağlı olarak bir hızlanma gözlenmiştir. TEFE ile ölçülen enflasyon 1999 yılı sonunda yıllık bazda yüzde 62,9, TÜFE ile ölçülen enflasyon oranı ise yüzde 68,8 olarak gerçekleşmiştir.
 
 

II.1. GENEL DENGE

Türkiye ekonomisi, 1994 yılında yaşanan daralmanın ardından, 1995 yılı ile birlikte ağırlıklı olarak iç talepteki canlılığın etkisiyle yüksek ve istikrarlı bir büyüme trendine girmiş ve bu süreç 1998 yılına kadar devam etmiştir. 1995-1997 döneminde ortalama GSMH büyüme hızı yüzde 7,8 oranında gerçekleşmiştir. Bu dönemde, arz yönünden incelendiğinde, sanayi ve ticaret sektörleri katma değerleri önemli oranlarda artarken, talep yönünden bakıldığında, GSMH’daki büyümenin özel tüketim ve yatırım harcamalarından kaynaklandığı görülmektedir. Özellikle 1996 yılından itibaren reel ücretlerde yaşanan genel yükseliş, yüksek reel faizlere bağlı olarak faiz gelirlerinde meydana gelen artış ve Gümrük Birliği etkisiyle ihracat gelirlerindeki genişleme, iç talepteki canlılığın kaynağını oluşturmuştur.

Kaynak: DİE, DPT, Hazine Müsteşarlığı, TCMB.

(1) DPT Tahmini.

(2) Bavul ticareti dahil.

(3) Dış borç stoku Türk lirasına dönüştürülürken yıl ortası dolar kuru kullanılmıştır.

(6) Nisan ayı Hanehalkı işgücü İstatistikleri.

(7) Yıl sonu tahmini.

Ekonomideki yüksek büyüme eğilimi 1998 yılının birinci üç aylık döneminde devam etmiştir. Bu dönemde iç talepteki canlılık nedeniyle özel tüketim harcamaları yüksek oranda artmaya devam ederken özel yatırım harcamalarındaki artış göreli olarak yavaşlamıştır. Ayrıca, 1998 yılının Ocak ayından itibaren uygulamaya konulan daraltıcı maliye politikasına rağmen, kamu tüketim ve yatırım harcamaları yüksek oranlı artışını sürdürmüştür. Ancak, ekonomide yaklaşık üç yıldır süren hızlı büyüme dönemi, 1998 yılının ikinci üç aylık dönemiyle birlikte sona ermiş ve ekonomi bir yavaşlama dönemine girmiştir. Ekonomideki yavaşlama sürecinin temelinde iç talepte yaşanan daralma etkili olmuştur. 1998 yılının başında uygulamaya konulan daraltıcı maliye ve gelirler politikası, yılın ikinci üç aylık dönemiyle birlikte etkisini göstermeye başlamıştır. Bu çerçevede, vergi gelirlerinde sağlanan artış ile faiz dışı bütçe fazlasının hedeflenen düzeyi aşması, özel harcanabilir gelirin ve dolayısıyla özel tüketim harcamalarının azalmasına neden olmuştur. Güneydoğu Asya ülkelerinde yaşanan ekonomik kriz nedeniyle ihracat fiyatlarında meydana gelen gerileme, ihracat gelirlerini azaltarak iç talebi olumsuz yönde etkilemiştir. 1998 yılı Ağustos ayında Rusya Federasyonu’nunda ortaya çıkan ekonomik krize bağlı olarak, Türkiye de dahil olmak üzere gelişmekte olan ülkelerin büyük bir bölümünde sermaye çıkışları yaşanmış ve sermaye girişleri durmuştur. Bu durum risk primini artırarak yatırımlar açısından finansman imkanlarını olumsuz yönde etkilemiş, aynı zamanda reel faizlerin daha da yükselmesine yol açmıştır. Ayrıca, Rusya’ya yönelik ihracat ve bavul ticaretindeki hızlı düşüş sanayi üretiminde gerilemeye yol açmıştır. Daraltıcı gelirler politikası çerçevesinde kamu kesiminde çalışan işçi ve memurların reel ücretleri 1998 yılında gerilemiş ve bu durum özel tüketim harcamalarını olumsuz yönde etkilemiştir. Buna karşın özel sektör işçi ücretlerinde reel artış meydana gelmiş ve bu durum iç talebin önemli ölçüde daraldığı bir ortamda firmaların maliyetlerini arttırmak yoluyla sanayi üretimini azaltıcı bir faktör olmuştur. Ayrıca firmaların 1998 yılına yüksek mal stokları ile girmeleri ve 1995-1997 döneminde bazı sektörlerde yatırımların aşırı derecede artmış olması da, sanayi üretimini ve yatırım harcamalarını olumsuz yönde etkileyen diğer faktörlerdir. Yılın sonlarına doğru seçim ve hükümet tartışmaları da sanayi kesiminde önemli bir belirsizlik yaratmış, sanayi üretimini ve dolayısıyla ekonomik büyümeyi olumsuz etkilemiştir (Tablo II.1.1, Grafik II.1.1).

Bu gelişmelerin sonucunda, birinci üç aylık dönemdeki yüksek oranlı büyümeye rağmen 1998 yılının tamamında ekonomik büyüme önemli ölçüde yavaşlamış, GSMH ve GSYİH büyüme oranları sırasıyla yüzde 3,9 ve yüzde 3,1 olarak gerçekleşmiştir. Bununla birlikte tarım sektörü katma değeri olumlu giden hava şartları ve bazı ürünlerdeki dönemsellik nedeniyle yılın tamamında yüzde 8,4 gibi yüksek bir artış kaydetmiştir.

1999 yılının ilk üç aylık döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre GSMH yüzde 8,6, GSYİH ise yüzde 8,9 oranlarında gerilemiştir. Ekonomide 1998 yılı Nisan ayında başlayan ve yılın son üç aylık döneminde hızlanarak devam eden daralma eğilimi 1999 yılında gerileme sürecine dönüşmüştür.

Kaynak: DİE.

(1) 1987 Üretici Fiyatlarıyla.

(2) İlk dokuz ay.

Üretim yönünden bakıldığında, bir önceki yılın aynı dönemine göre sanayi, ticaret ve ulaştırma-haberleşme sektörlerinde meydana gelen üretim düşüşleri ekonominin hızlı bir şekilde daralmasına öncelikle neden olmuştur. Harcamalar yönünden incelendiğinde, özel tüketim ve yatırım harcamaları yüksek oranda daralmıştır. Mal ve hizmet ihracatı ise 1991 yılından bu yana ilk defa bu yılın ilk üç aylık döneminde gerilemiştir. Bu durum ekonomik büyüme hızının negatif olarak gerçekleşmesinde, dış talepte meydana gelen daralmanın da etkili olduğunu göstermektedir (Tablo II.1.2, Tablo II.1.3).

Ekonomideki gerilemenin temelinde iç ve dış talepteki daralma yatmaktadır. Yılın başından itibaren bütçe açığında meydana gelen artış kamu kesiminin finansman ihtiyacının artmasına neden olmuştur. Bu gelişme dışarıdan borçlanma imkanlarının önemli ölçüde azaldığı bir dönemde, iç borç stokunun mali sistem ve dolayısıyla ekonomi üzerinde yarattığı baskının artmasına ve reel faizlerin yüksek seviyesini korumasına yol açmıştır.

Mal ihracatında yaşanan gerileme doğrudan sanayi üretimi üzerinde azaltıcı bir etki yaratırken, ihracat gelirlerini azaltmak yoluyla özel tüketim ve yatırım harcamalarını olumsuz yönde etkilemiştir.

Yüksek seyreden reel faizler tüketim talebinin ertelenmesine ve dolayısıyla iç talebin daralmasına neden olarak, sanayi üretiminin ve yatırım harcamalarının gerilemesine yol açmaktadır. Reel faizlerin yüksekliği, maliyetleri arttırmak yoluyla da üretim ve yatırım kararlarını olumsuz yönde etkilemiştir.

Bir önceki yıl olduğu gibi 1999 yılında da bazı sektörlerdeki aşırı kapasite ve firmaların ellerindeki yüksek stok düzeyleri, sanayi üretimini ve yatırım harcamalarını olumsuz etkilemiştir. Firmalar geçen yıl eritemedikleri stoklarını, 1999 yılında eritme yönünde önemli bir çaba göstermişlerdir. Ayrıca önemli bir sanayi girdisi olan petrolün dünya piyasalarındaki fiyatlarının hızlı bir şekilde artması da sanayi üretimini olumsuz yönde etkilemiştir.

Başta taş ve toprağa dayalı ürün ve ana metal sanayileri olmak üzere bir çok sanayi dalı ile yakından ilişkili olan inşaat sektöründeki gerileme ekonomideki daralmanın bir diğer önemli nedenidir. DİE tarafından açıklanan inşaat istatistiklerine göre yılın ilk üç aylık döneminde inşaat ruhsatlarının sayısında bir önceki yılın aynı dönemine göre gerileme olmuştur.

Yılın ilk üç aylık döneminde ekonomide yaşanan hızlı daralmaya rağmen, sanayi kesiminde beklentilerin Ocak ayından itibaren aşamalı olarak iyileştiği gözlenmiştir. Özellikle beklentiler Mart ayında büyük ölçüde olumluya dönmüştür. Bir önceki yılın sonlarına doğru yaşanan seçim ve hükümet tartışmalarının yarattığı belirsizlik ortamının 1999 yılı Ocak ayından itibaren ortadan kalkması ve Nisan ayında yapılacak seçimlerden sonra güçlü ve istikrarlı bir hükümetin kurulacağına ilişkin öngörüler, beklentilerin yılın ilk üç aylık döneminde olumlu yönde gelişmesine neden olmuştur.

Kaynak:DİE.

(1) İlk dokuz ay.

Ekonomideki gerileme süreci yavaşlamakla birlikte yılın ikinci üç aylık döneminde de devam etmiş ve GSMH ve GSYİH sırasıyla yüzde 3,3 ve yüzde 1,8 oranlarında daralmıştır. Bu dönemde sanayi sektörü katma değerinde artışa rağmen inşaat ve ticaret sektörlerinde meydana gelen daralma, GSMH ve GSYİH büyüme hızının bu dönemde gerilemesine neden olmuştur. Ayrıca ihracattaki gerileme süreci bu dönemde hızlanarak devam etmiştir.

Sanayi sektörü katma değerinin bu dönemde artmasında, sanayi üretiminde Nisan ayında meydana gelen artış belirleyici olmuştur. Nisan ayında yapılan seçimlerden sonra ekonomide yapısal değişiklikleri gerçekleştirecek istikrarlı bir hükümetin kurulacağına ilişkin beklentiler ve bunun yanısıra harcamalardaki artış, sanayi üretiminin Nisan ayında artmasına yol açmıştır. Böylece, sanayi kesiminde yılın ikinci üç aylık dönemiyle birlikte iç talebin canlanmaya başlayacağı beklentisi hakim olmuştur. Bu dönemde ticaret sektörü katma değerinin yüksek oranda gerilemesine rağmen, bu sektörün katma değerinin yüzde 85’ini oluşturan toptan ve perakende ticaret katma değerindeki gerilemenin daha az oluşu, Nisan ayı ile birlikte iç talebin canlanmaya başladığını göstermiştir. Nitekim, yılın ilk üç aylık döneminde özel tüketimdeki gerileme yüzde 7,9 iken, ikinci üç aylık dönemde yüzde 0,6 olmuş, dayanıklı tüketim mallarına yönelik harcamalar ise artmıştır. Ancak, sanayi üretiminin Mayıs ve Haziran aylarında tekrar gerileme sürecine girmesi, beklentilerin gerçekleşmediğini ve tüketici talebinin tekrar ertelendiğini göstermiştir. Nisan seçimlerinden sonra hükümetin geç kurulması Mayıs ve Haziran aylarında beklentilerin olumsuz gelişmesine neden olmuştur.

Yılın üçüncü üç aylık döneminde GSMH yüzde 6,6, GSYİH ise yüzde 5,6 oranlarında gerilemiştir. Ekonominin bir önceki yılın aynı döneminde düşük oranlı büyüme kaydettiği göz önüne alınırsa, ekonomideki daralmanın bu dönemde ciddi boyutlara ulaştığı ortaya çıkmaktadır.

Üretim yönünden incelendiğinde, yılın üçüncü üç aylık döneminde sanayi, ticaret ve inşaat sektörlerinde çok hızlı bir daralma meydana gelmiştir. Harcamalar yönünden bakıldığında ise, özel tüketim ve yatırım harcamalarında daralma devam ederken, mal ve hizmet ihracatındaki gerileme hızlanmıştır. İç talep ve sanayi üretimindeki daralmaya bağlı olarak, mal ve hizmet ithalatı da önemli ölçüde gerilemiştir.

Ağustos ayının ortasında sanayi üretiminin önemli bir kısmının gerçekleştirildiği Marmara Bölgesi’nde meydana gelen deprem ekonomideki belirsizliği arttırmış ve beklentilerin daha da kötüleşmesine yol açmıştır. Marmara Depremi neden olduğu iş gücü ve iş günü kayıplarının yanı sıra, üretim tesislerinde ve altyapıda meydana getirdiği hasarlarla doğrudan sanayi üretimini olumsuz yönde etkilerken, ekonomide yarattığı belirsizlikle de başta tüketim harcamaları olmak üzere iç talebi olumsuz yönde etkilemiştir.

Depremin yarattığı en büyük belirsizlik, inşaat sektöründe meydana gelmiştir. Depremin uzun vadede inşaat sektörünü olumlu yönde etkilemesi beklense de, kısa dönemde sektör üzerindeki etkilerinin olumsuz yönde olacağı beklenmektedir. DİE tarafından açıklanan inşaat istatistikleri sonuçlarına göre, inşaat ruhsatlarının, yılın ikinci üç aylık döneminde meydana gelen göreli artışın ardından, yılın üçüncü üç aylık döneminde tekrar gerilemesi bu beklentiyi desteklemektedir.

Turizm sektöründe yıl boyunca yaşanan durgunluk ekonomideki gerileme sürecinin bir diğer önemli nedenidir. Ocak-Eylül döneminde turizm gelirleri bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 45,0 gibi yüksek bir oranda gerilemiştir. Turizm gelirleri özellikle üçüncü üç aylık dönemde önemli ölçüde azalmış ve büyüme üzerinde olumsuz bir etki yaratmıştır.

Hükümetin 2000 yılına ilişkin olarak açıkladığı hedefler ekonomide genel olarak olumlu bir hava yaratmış ve sanayi kesiminde beklentiler Ekim ayı ile birlikte tekrar olumluya dönmüştür. Ancak Kasım ayı başında meydana gelen ikinci büyük deprem bu olumlu havayı kısmen azaltmıştır. Deprem bölgesindeki enkaz kaldırma ve geçici konut sağlama çalışmaları ile faiz oranlarındaki gevşeme ve ertelenen bazı harcamaların yıl sonu etkisiyle gerçekleştirilmesi iç talep ve üretimi olumlu yönde etkilemiş görünmektedir. Bundan dolayı, ekonomideki gerilemenin son üç aylık dönemde önemli ölçüde yavaşlaması beklenmektedir.

1999 yılı genelinde iç talepte meydana gelen daralma sonucu enflasyon oranı gerilemiştir. 1998 yılında ortalama TEFE (Toptan Eşya Fiyatları Endeksi) enflasyonu yüzde 71,8’lik seviyesinden 1999 yılında yüzde 53,1 seviyesine inmiştir. Tarım kesimi katma değerindeki düşüşe rağmen tarım fiyatları endeksindeki artış TEFE’deki artışın altında kalmıştır (Tablo II.1.4).

Kaynak: DİE.

(1) 1995 yılı öncesi için baz yılı 1987 dir.

Uluslararası Para Fonu (IMF) ile yapılan ‘stand-by’ anlaşması ile hükümetin döviz kuru, enflasyon ve kamu maliyesi konusunda aldığı kararlar 1999'un sonlarında, sürdürülebilecek gibi görünen iyimser bir hava yaratmıştır. Depremin başta konut ve altyapı yatırımları olmak üzere neden olacağı talep artışının üretimi arttırıcı etkisi ekonominin iyileşmesi için ciddi bir beklentinin kaynağı olmuştur. Turizm sektöründe beklenen iyileşmenin de, büyümeyi olumlu yönde etkileyeceği tahmin edilmektedir.

II.1.1. Ekonominin Arz Yönü: Sektörel Üretim Gelişmeleri ve İthalat

II.1.1.A. Sektörel Üretim Gelişmeleri

a. Tarım

Tarım sektörü katma değeri 1998 yılında yüzde 8,4 artış gösterdikten sonra 1999 yılının ilk dokuz aylık döneminde geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 5,1 gerilemiştir. Bu gerileme çiftçilik-hayvancılık ve ormancılık sektörlerinin katma değerlerindeki düşüşten kaynaklanmıştır (Tablo II.1.5).

Çiftçilik ve hayvancılık sektörleri içinde özellikle hububat, bakliyat, meyve ve hayvancılık üretimi 1999 yılının ilk dokuz ayında önemli oranda gerilemiştir. 1987 yılı üretici fiyatlarına göre çiftçilik ve hayvancılık sektörü katma değeri 1999 yılının ilk üç çeyreğinde sırasıyla yüzde 5,7, yüzde 10,5 ve yüzde 4,2 gerilemiştir. İlk dokuz aylık dönemdeki toplam düşüş yüzde 5,5 olarak gerçekleşmiştir. Bunun yanısıra hayvancılık sektörünün önceki yıllardaki, verimlilik düşüşü, azalan hayvan sayısı vb. sorunlarının giderilemediği gözlenmektedir.

Ormancılık sektörü katma değeri de yılın ilk dokuz aylık döneminde geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 1,8 azalmıştır. Balıkçılık sektöründeki üretim artışı 1999 yılında da devam etmiş ve 1999 yılının ilk dokuz ayında balıkçılık sektörü katma değeri yüzde 6,4 oranında artış göstermiştir. Ancak çevre kirliliği ve yanlış avlanma sorunları sürmektedir.

Kaynak: DİE

(1) Geçici
 
 

b. Sanayi

1998 yılında yavaşlamaya başlayan sanayi üretimi 1999 yılının ilk dokuz aylık döneminde sanayi katma değerinin yüzde 5,7 gerilemesiyle sonuçlanmıştır. Alt sektörler itibariyle incelendiğinde Ocak-Eylül döneminde madencilik sektörü katma değeri yüzde 7,6, imalat sanayii katma değeri yüzde 6,4 azalmış, elektrik-gaz-su sektörü katma değeri yüzde 1,1 artmıştır. Sanayi sektöründe genel olarak gözlenen bu gerilemenin en önemli nedeni, iç talepte yaşanan önemli daralmadır (Tablo II.1.2).

İmalat sanayii alt kollarından tekstil sanayii üretimi 1998 yılında olduğu gibi 1999 yılının ilk dokuz aylık döneminde de önemli oranda gerilemiştir. Bu sektörün ihracat performansındaki kötüleşme üretimindeki daralma konusunda belirleyici olmuştur. Ayrıca 1998 yılının ikinci üç aylık döneminden itibaren yavaşlama eğilimine giren metal eşya ve makina-techizat sanayileri üretimleri 1999 yılının ilk dokuz aylık döneminde gerileme göstermiştir.

Bu gelişmelere paralel olarak DİE aylık sanayi üretim endeksine göre toplam imalat sanayii üretimi 1999 yılında yüzde 5,8 oranında daralmıştır (Tablo II.1.6).

Kaynak: DİE, 1997 bazlı Aylık ve Üçer Aylık Sanayi Üretim Endeksleri.

(1) Yıllık ortalamalara göre.

(2) Bir önceki yılın aynı dönemine göre.

(3) Bir önceki yılın aynı ayına göre.
 
 

c. Hizmetler

Hizmetler sektörü katma değeri, 1999 yılının ilk üç çeyreğinde yüzde 4,6 daralmıştır. İç talepte 1998 yılının ikinci üç aylık döneminden itibaren gözlenen daralma özellikle inşaat ve ticaret sektörleri katma değerlerinde de gerilemeye yol açmıştır. Turizm sektöründe yaşanan kriz başta otelcilik ve lokantacılık olmak üzere, ulaştırma ve ticaret sektörleri katma değerlerinin düşmesinde etkili olmuştur.
 
 

17 Ağustos 1999 tarihinde meydana gelen, 7,4 Richter büyüklüğündeki Marmara Depremi, ülkemizde yaşanan en büyük depremlerden biridir. Bu depremin nüfus yoğunluğunun çok yüksek olduğu ve ekonomik olarak milli gelirin önemli bir kısmının sağlandığı bir bölgede etkili olması depremin yarattığı kayıpların artmasına neden olmuştur. Depremin en çok etkilediği Kocaeli, Sakarya, Yalova, Bolu, Avcılar ve Bağcılar'da elde edilen katma değerin GSYİH içindeki payı 1997 yılında yüzde 7,7, aynı bölgenin toplam imalat sanayii katma değeri içindeki payı ise yüzde 19,7 olmuştur.

Marmara Depremi büyük bir fiziksel yıkıma neden olurken, sanayi üretiminin önemli bir kısmını sağlayan bölgede ekonomik faaliyetler durmuş, özellikle küçük ve orta büyüklükteki üretim tesisleri önemli ölçüde hasar görmüştür. Depremin sermaye birikimi ve milli gelir üzerindeki maliyeti Devlet Planlama Teşkilatı (DPT) tahminlerine göre 9 ila 13 milyar dolar arasında değişirken, Dünya Bankası bu maliyetin 6 ila 10 milyar dolar arasında gerçekleştiğini öngörmektedir. Bu çerçevede Dünya Bankası verilerine göre depremin başta konut olmak üzere alt yapı, iş yerleri ve kamu binaları üzerinde yarattığı yıkımın maliyeti 3 ila 6 milyar dolar arasında değişmektedir. Devlet İstatistik Enstitüsü’nün tahminine göre deprem nedeniyle üretimin durması veya yavaşlaması sonucu 1,3 milyar dolar değerinde katma değer kaybı ile 2,4 milyar dolar değerinde üretim kaybı meydana gelmiştir. Üretimin durması veya yavaşlaması küçülme sürecinde olan ekonomiyi daha da daraltmıştır. Bunun, 1999 yılında GSMH büyümesini önemli ölçüde olumsuz etkilediği tahmin edilmektedir.

Başbakanlık Kriz Yönetim Merkezi ile Devlet İstatistik Enstitüsü’nün deprem bölgesinde birlikte gerçekleştirdikleri anket sonuçları depremin imalat sanayi üretimini önemli ölçüde gerilettiğini ortaya çıkarmıştır. Anket uygulanan 10 ve daha fazla personel çalıştıran işyerlerinin yüzde 63’ü deprem nedeniyle hasar görmüştür. En büyük hasarlar sırasıyla makina-teçhizat, bina ve altyapıda meydana gelmiştir. İmalat sanayiinde çalışan 3491 kişi depremden etkilenmiş ve bunların 346’sı ölmüştür. Depremden etkilenen ve ankete cevap veren işyerlerinde imalat sanayii kapasite kullanım oranı depremle birlikte yüzde 87’den yüzde 51’e gerilemiştir. Bu işyerlerin yüzde 59’u normal üretim kapasitesine ancak ortalama 18 haftalık süre içerisinde ulaşabileceklerini belirtmişlerdir. Depremden sonra talep daralmasında en etkili faktörler sırasıyla pazarlama, finansman ve diğer nedenler olarak belirlenmiştir. Bu gelişmeler sonucunda, büyümenin en önemli itici gücü olan imalat sanayii üretimi Ağustos-Ekim döneminde ortalama yıllık yüzde 11,8 oranında daralmıştır (Grafik ).
 
 

Özellikle işgünü ve işgücü kaybı olmak üzere, üretim tesisleri ile altyapıda meydana gelen hasarlar yılın kalanında üretim kaybına yol açmıştır. Ayrıca, altyapıda meydana gelen hasar ve ulaşım sisteminde yaşanan aksaklıklar ihracatı da olumsuz yönde etkilemiştir. Bölgede özel tüketim ve yatırım harcamalarında ilk aşamada ciddi bir daralma yaşanmıştır. Depremden sonra gerekli harcamaların yaratacağı talep canlanmasının üretimi artırıcı etkisi 2000 yılından itibaren görülebilecektir. Bölgede ortaya çıkan gıda, giyinme ve sağlık ihtiyaçlarının kimya, ilaç, gıda, tekstil ve giyim sanayilerinde, bu sektörlerdeki stoklar eridikten ve üretim organizasyonu normal koşullara ulaştıktan sonra, üretimi artırması beklenmektedir. Özellikle ciddi boyutlardaki konut, bina ve altyapı ihtiyacının, yaklaşık iki yıldır durgunluk yaşayan inşaat sektöründe canlandırıcı bir etki yaratması doğaldır. Başta taş ve toprağa dayalı ürün ve ana metal sanayileri olmak üzere bir çok sektörle yakından ilişkili olan inşaat sektöründeki üretim artışı, böylece ekonominin genelinde de canlandırıcı bir etki yaratabilir. Ayrıca, deprem ile birlikte, konut ve işyerlerinin yanı sıra, bu yapılardaki eşya ve makinaların da hasar görmesi, beyaz eşya ve makina-teçhizat talebini artırabilir.

Sonuç olarak, depremin 1999 yılında ekonomik büyümeyi olumsuz, 2000 yılında ise yeniden inşa faaliyetlerindeki artış nedeniyle olumlu yönde etkilemesi beklenmektedir. DPT, depremin GSMH büyümesini 1999 yılında eksi 1 puan, 2000 yılında ise artı 1,5 puan etkileyeceğini tahmin etmiştir. Dünya Bankası ise, 1999 yılında GSMH büyümesinin 0,6-1,0 puan arasında olumsuz etkileneceği, 2000 yılında da 1 puan olumlu etkileneceğini tahmin etmektedir. Ancak, Kasım ayı başında bölgede ikinci büyük bir depremin meydana gelmesi, Ekim ve Kasım aylarında sanayi üretiminin düşmeye devam etmesi 1999 yılında depremin GSMH büyümesi üzerine olumsuz etkilerinin yukardaki tahminlerin çok üzerinde olacağını göstermektedir.

II.1.1.B. Mal ve Hizmet İthalatı

1995 yılından itibaren, Gümrük Birliği ve canlı iç taleple birlikte hızlanan ithalat, 1997 yılından itibaren öncelikle Gümrük Birliği anlaşmasının etkisini yitirmesi ile yavaşlamış, 1998 yılında başlayan iç talep daralması sonucunda gerilemiştir.

Toplam mal ve hizmet ithalatı, sabit fiyatlarla, 1998 yılı Ocak-Eylül döneminde yüzde 6,9 oranında artarken, 1999 yılının aynı döneminde yüzde 7,3 oranında gerilemiştir (Tablo II.1.7). Mal ve hizmet ithalatındaki hızlı düşüş 1999 yılının ilk çeyreğinde gözlenmiş, daha sonra düşüş eğilimi yavaşlamıştır.

Ana sektörler itibarıyle toplam ithalatın yüzde 85,4’ünü oluşturan imalat sanayii ithalatı 1999 yılının ilk onbir aylık döneminde yüzde 16,2, tarım-ormancılık ithalatı yüzde 22,8 gerilemiş, madencilik-taşocakçılığı ithalatı yüzde 6,9 artmıştır. Mal ithalatındaki bu gerilemenin yanısıra, turizm ve diğer hizmet giderleri de yılın ilk onbir ayında azalmıştır.

Yıl genelinde daralan iç talep ve gerileyen sanayi üretimi ithalat düşüşünde belirleyici faktörler olmuştur.

1. Kâr transferleri hariç.
2. DİE, 1987 fiyatlarıyla yüzde değişim, Ocak-Eylül dönemi itibariyle.

II.1.2.A. İç Talep: Yatırım ve Tüketim

1998 yılının ikinci üç aylık döneminde başlayan iç talepteki daralma süreci 1999 yılının ilk üç aylık döneminde belirginleşerek devam etmiştir. 1999 yılının genel özelliği, bütün yıl boyu değişen beklentiler olmuştur. Yılın ilk üç aylık döneminde Nisan seçimlerinden sonra oluşacak havaya ilişkin olumlu bekleyişler hakim olurken, ikinci üç aylık dönemde IMF ile imzalanması beklenen anlaşma sonrası canlanacak iç talebe dair olumlu bekleyişler önem kazanmıştır. Üçüncü üç aylık dönemde ise Ağustos ayında meydana gelen Marmara depremi beklentileri olumsuza dönüştürürken, sonrasında IMF ile görüşmelerin anlaşmayla sonlanacağına ilişkin beklentiler yine olumlu bir hava oluşmasına yol açmıştır. Tüm bu olumlu beklentilere rağmen yılın ilk dokuz ayında iç talep daralması devam etmiştir.

Kamu tüketim harcamaları 1998 yılında olduğu gibi 1999 yılında da artmaya devam etmiştir. Harcama kompozisyonu da bir önceki yılla paralellik göstermektedir. 1999 yılının ilk üç aylık döneminde, kamu tüketim harcamalarında “maaş ve ücret” yüzde 3 artış gösterirken “diğer cari” harcamalar yüzde 12,7 oranında büyümüştür. Ancak diğer cari harcamaların üçüncü üç aylık dönemindeki gelişmesinde Marmara Depremi dolayısıyla yapılan harcamaların rolü büyüktür (Tablo II.1.8).

Özel nihai tüketim harcamaları ise yıl genelinde daralma göstermiştir. İlk dokuz aylık dönemde yalnızca gıda ve konut sahipliği harcamalarında küçük artışlar gözlenirken, özellikle hizmetler ve yarı dayanıklı mallara olan talepte önemli düşüşler gözlenmiştir. Dayanıklı tüketim mallarında ise ikinci üç aylık dönemde olumlu beklentilere bağlı olarak artış gözlenmesine karşın, yıl genelinde gerileme meydana gelmiştir (Tablo II.1.8).

Kaynak: DİE.

İç talepteki gerilemenin en belirgin olduğu alan özel yatırım harcamaları olmuştur. 1997 yılında hızlı bir artış gösteren özel sektör yatırım harcamaları 1998 yılının ikinci çeyreğinden itibaren azalan tüketim harcamalarına da bağlı olarak gerilemeye başlamıştır. 1999 yılının ilk dokuz aylık döneminde özel yatırım harcamaları toplam yüzde 17,8 daralırken, kamu yatırım harcamaları yüzde 4,2 oranında artış göstermiştir (Tablo II.1.3).

II.1.2.B. Mal ve Hizmet İhracatı

İhracat 1997 yılında yurtdışı talepteki canlılığa bağlı olarak, Güneydoğu Asya krizine rağmen hızlı bir yükseliş göstermiştir. Ancak, 1998 yılından itibaren Rusya kriziyle birlikte global krizin derinleşmesi sonucunda ihracat yavaşlamaya başlamıştır. 1998 yılının Ocak-Eylül döneminde yüzde 14,4 artış gösteren mal ve hizmet ihracatı 1999 yılının aynı döneminde yüzde 11,1 gerilemiştir (Tablo II.1.9).

Kaynak: TCMB, DİE.

(1) Diğer Faktör Gelirleri Hariç.

(2) DİE, 1987 fiyatlarıyla yüzde değişim, Ocak-Eylül dönemi itibariyle.

İhracatta gözlenen gerilemenin en önemli nedenleri 1999 yılında ihracat pazarlarımızdaki büyümenin yavaşlaması ve ihraç malları fiyatlarındaki düşüştür. DİE dış ticaret fiyat endeksleri incelendiğinde, Ocak-Ekim döneminde ihracat fiyatları ortalama yüzde 7,1 oranında gerilemiştir. Diğer yandan, kayıtlı ticaretin payının artması ve Rusya’da yaşanan daralma sonucu bavul ticaretindeki gerileme ve turizmde yaşanan kriz toplam mal ve hizmet ihracatının düşmesinde etkili olmuştur.
 
 

Türkiye ekonomisinde özel sektör yatırım harcamaları, toplam yatırım harcamaları içinde çok büyük bir paya sahiptir. Ayrıca son on yıl içerisinde bu pay artma eğilimindendir. 1987-1998 döneminde özel ve kamu sektörü yatırımlarının toplam yatırımlar içerisindeki payları ortalama olarak sırasıyla yüzde 73 ve yüzde 27 olarak gerçekleşmiştir.

Özel sektör yatırım harcamaları üzerinde bir çok faktör etkili olabilmektedir. Konuyla ilgili olarak yapılan ampirik çalışmalar, iç ve dış talep gelişmelerinin bir ve/veya iki dönem gecikme ile özel yatırım harcamalarını olumlu yönde etkilediği sonucunu vermiştir. Ayrıca, iç ve dış kredi hacmi ile özel yatırım harcamaları arasında aynı yönlü ilişki bulunmuştur. Faiz hadlerinin özel yatırımlar üzerindeki etkisi konusunda, ampirik çalışmalar çelişkili ve istatistiksel olarak anlamsız sonuçlar vermiştir. Ancak konuyla ilgili bazı çalışmalarda yüksek reel kredi faizlerinin özel yatırımları genellikle olumsuz etkilediği sonucuna ulaşılmıştır. Özel yatırım harcamalarının belirleyicileri ile ilgili olarak son yirmi yılda yapılan teorik çalışmalar, belirsizlik faktörünün söz konusu harcamalar üzerinde önemli bir etkiye sahip olduğunu göstermiştir. Bu faktörü dikkate alan ampirik çalışmalarda, Türkiye’de belirsizlik olgusunun özel yatırımları olumsuz yönde etkilediği sonucuna varılmıştır. Bu çalışmalarda, enflasyon ve mali piyasalardaki istikrarsızlıkların yanı sıra, kamu maliyesinin de özellikle 1990’lı yıllarda önemli belirsizlik kaynağı olarak ortaya çıktığı görülmüştür. Bütçe açığı ile özellikle vergi mevzuatında yapılan değişiklikler ve vergi sistemindeki etkinsizlik olmak üzere devletin izlediği vergi politikası, özel yatırımlar üzerinde önemli bir belirsizlik yaratmaktadır. Ayrıca, kamu kesiminin yüksek borç servisi de kamu yatırımlarının GSMH içindeki payının giderek azalmasına neden olmuştur. Uzun yıllar, özel yatırımları teşvik edici bir karaktere sahip olan kamu yatırımları ile özel yatırımlar arasındaki ilişki 1990'lı yıllarda zayıflamıştır (Grafik).

Özel yatırım harcamalarının kompozisyonu incelendiğinde, makine-teçhizat yatırımlarının zaman içerisinde artma eğiliminde olduğu görülmektedir. 1980 yılında makine teçhizat yatırımlarının toplam özel sektör yatırımları içindeki payı yüzde 25 düzeyinde iken, ekonomik büyümenin önemli ölçüde yavaşladığı 1998 yılında bu rakam yüzde 58 olarak gerçekleşmiştir. 1987-1998 döneminde özel sektör makine-teçhizat yatırımlarının toplam özel sektör yatırımları içerisindeki payı ortalama, yüzde 48’dir. Makine-teçhizat yatırımları niteliği gereği ekonominin uzun dönemli büyüme potansiyeli üzerinde özel sektör bina ve konut yatırımlarına göre daha büyük etkiye sahiptir. Ekonominin hızlı büyüme gösterdiği dönemler, özel sektör makine-teçhizat yatırımlarının hızla arttığı dönemler olmaktadır. Özel yatırım harcamalarının belirleyicileri konusunda yukarıda söylenenler, bütünüyle özel makine-teçhizat yatırımları için de geçerlidir. Bu faktörlere ek olarak özel makine-teçhizat yatırımları, özel sektörün bina ve konut yatırımlarından olumsuz yönde etkilenmektedir. Bir başka deyişle bu iki yatırım kalemi arasında önemli bir ikame etkisi söz konusudur ve özel konut yatırımlarının hızlı bir şekilde arttığı dönemlerde özel makine-teçhizat yatırımları önemli ölçüde gerilemektedir. Genel olarak konut yatırımlarına ilişkin kararlar ve harcamalar daha çok hane halkı sektörü tarafından yapılırken, makine-teçhizat yatırımlarıyla ilgili kararlar ve harcamalar firmalar tarafından yapılmaktadır. Bazı ampirik çalışmalarda, özel konut yatırımları ile finansal varlıkların getirileri arasında ters yönlü, özel tasarruf oranları ile ise aynı yönde bir ilişki olduğu sonucu elde edilmiştir.

Kaynak: DİE.

II.1.3. İstihdam

DİE Hanehalkı İşgücü Anketi (HİA) sonuçlarına göre, 1998 yılında 23 milyon kişi olan toplam sivil işgücü 1999 yılı Nisan ayında yüzde 3,2 artarak 23,8 milyon kişiye ulaşmıştır. Aynı dönemde sivil istihdam yüzde 2,1 artarak 21,6 milyon kişiden yaklaşık 22 milyon kişiye çıkmıştır. İstihdamdaki artışın işgücü arzındaki artışa oranla daha yavaş olması nedeniyle 1998 yılında yüzde 6,3 olan işsizlik oranı 1999 yılı Nisan ayında yüzde 7,3 düzeyine çıkmıştır. Ekonomide yaşanan daralma sürecinin yılın tamamında etkili olması ve depremden dolayı yaşanan istihdam kaybı nedeniyle 1999 yılının tamamı için işsizlik oranının daha yüksek düzeyde gerçekleşmesi beklenmektedir (Tablo II.1.10).

Toplam istihdamın toplam çalışabilir nüfus içerisindeki payı Nisan 1999’da yüzde 45,1 olmuştur. Türkiye’de toplam istihdamın yüzde 59’u kendi hesabına çalışan, işveren ve ücretsiz aile işçilerinden oluşmaktadır. Kadınların gerek toplam istihdam ve gerekse toplam işgücü arzı içersindeki payı Nisan 1999’da 1998 yılına göre artış göstermiştir. Kadınlarda işsizlik oranın bu dönemde yavaş artış göstermesi kadın istihdam payının kadın işgücü payına göre hızlı artmasına sebep olmuştur. Kadınlardaki işsizlik oranı Nisan 1999’da yüzde 7,3 olarak gerçekleşmiştir (Tablo II.1.10).

Kaynak: DİE.

(1) Nisan 1999.

Son iki yılda kentsel istihdamın toplam istihdam içerisindeki payı düşüş göstermiştir. Kentsel istihdamın payı 1998 yılındaki yüzde 45,7 iken, 1999 yılı Nisan ayında yüzde 44,3’e düşmüştür. Kentsel yerlerin istihdam payının düşmesi hızla kentleşen bir ülke olan Türkiye için kentsel yerler işsizlik oranının artması anlamına gelmektedir. Türkiye gibi gelişmekte olan ülkelerde kentsel istihdamın payının artması beklenmelidir.

Ekonomideki daralma süreciyle birlikte kentsel yerler istihdamındaki yavaş artış, kentsel yerler işsizlik oranının hızla artmasına neden olmuştur. 1998 yılında yüzde 10 olan kentsel yerler işsizlik oranı 1999 yılı Nisan ayında yüzde 11,8’e çıkmıştır. Nisan 1999 HİA’ne göre eğitimli gençler işsizlik oranı bir miktar düşerek yüzde 25,9 olarak gerçekleşmesiyle birlikte, bu kesimdeki işsizlik oranı önemini korumaktadır. Eğitimli gençler işsizlik oranı kentsel yerlerde yüzde 28,9 düzeyinde gerçekleşmiştir. Diğer yandan, 1998 yılında kırsal yerler işsizlik oranı yüzde 3’iken, Nisan 1999'da yüzde 3,4’e çıkmıştır. Kırsal yerler işsizlik oranının artması ekonomideki daralma ve tarımsal üretimin düşmesiyle açıklanabilir (Tablo II.1.10).

Kamu kesiminin imalat sanayii üretimi içerisindeki payının azalmasına paralel olarak kamu kesimi imalat sanayii istihdamında son yıllarda bir düşüş gözlenmektedir. 1997 ve 1998 yıllarında imalat sanayiinde özel kesimin istihdamı artarken, kamu kesiminin istihdamı düşmüştür. 1999 yılında ekonomideki küçülmeyle birlikte gerek kamu gerek özel kesim istihdamında düşüş gözlenmiştir. 1999 yılının ilk dokuz ayında ise özel kesim istihdamındaki düşüş kamu kesimi istihdamındaki düşüşten fazla olmuştur. Aynı dönemde, özel kesim imalat sanayiinde kimya dışındaki diğer tüm ana sektörlerde istihdam gerilemiştir (Tablo II.1.11).

İstihdamın sektörel dağılımı incelendiğinde tarım sektörü istihdamının toplam istihdam içinde en yüksek paya sahip olduğu görülmektedir. Nisan 1999 anketine göre tarım istihdamının toplam istihdam içerisindeki payı yüzde 45,8, sanayi istihdamının payı yüzde 15,1 ve hizmetler istihdamının payı yüzde 39,1 olarak gerçekleşmiştir. Dikkat çeken önemli bir gelişme 1997-1999 döneminde tarım istihdamının toplam istihdam içerisindeki payı artarken sanayi istihdamının payında düşme olmuştur. Bu dönemde hizmetler istihdamı payında bir miktar düşme gözlenmiştir. Bir yandan 1998 ve 1999 yıllarında tarım katma değerinin GSYİH içerisindeki payı yüzde 14,5 civarında kalırken, diğer yandan tarım istihdamı payında artış olması tarım kesimindeki işgücü arzındaki hızlı artış ve tarımsal işgücü verimliliğindeki düşüşle açıklanabilir. Bu durumun ortaya çıkmasında son yıllarda sanayileşmenin yavaşlaması sonucu sanayi sektörünün istihdam sağlamada yetersiz kalması, ekonomide yaşanan durgunluk ve hizmetler sektöründeki yavaş gelişme etkili olmuştur (Tablo II.1.12).

Kaynak: DİE

1. Nisan 1999

II. 1.4. Ücretler ve Maaşlar

Kamu kesimi toplu iş sözleşmelerinin büyük çoğunluğu 1999 yılından geçerli olmak üzere imzalanmış ve 1997 yılından itibaren uygulanan eşel-mobil sistemine son verilmiştir. 1994-1998 döneminde, kamu kesimi işçilerinin reel ücretlerindeki gerileme, 1999 yılında imzalanan toplu iş sözleşmelerindeki ücret artışının enflasyonun üzerinde olmasında etkili olmuştur. Gelir vergisinde yapılan düzenlemeyle birlikte kamu kesimi işçi ücretlerindeki artışın 1999 yılında reel olarak yüzde 43,6 olması beklenmektedir. Bu artışla birlikte kamu kesimi işçi ücretleri 1994 krizi öncesi reel ücret düzeyinin üzerine çıkmıştır. Kamu kesimindeki sözleşmelerde ücret artışları 1999 yılı ilk altı ayı için yüzde 30 olarak belirlenmiş ve ilave olarak 15 milyon Türk lirası seyyanen ödeme yapılmıştır. Sözleşmenin ikinci altı aylık döneminde ise ilk altı ayda gerçekleşen TÜFE artışına ek olarak oluşan yeni ücret düzeyinden yüzde 5’lik bir artış daha sağlanmıştır.

Toplu iş sözleşmeleri kapsamındaki özel kesim çalışanlarının ücretleri hariç diğer tüm kesimlerin maaş ve ücretleri 1998 yılında reel olarak gerilemiştir. Ancak, 1999 yılında enflasyonun nisbeten düşük düzeyde hedeflenmesi ve gerçekleşmesi geriye doğru endekslemenin gerektirdiği ücret artışlarının enflasyonun üzerinde gerçekleşmesini sağlamıştır. 1999 yılında en yüksek reel artışlar kamu işçileri ücretleri ve asgari ücrette gözlenmiş, memur maaşlarındaki reel artışın yüzde 4,6 ve özel kesim işçi ücretlerindeki artışın ise yüzde 12,2 düzeyinde gerçekleşmesi beklenmektedir (Tablo II.1.13).

Kaynak: DPT

(1) İş gücü maliyeti hesabında DİE-TEFE (1987=100), net ele geçen ücret ve maaş hesabında DİE-TÜFE (1987=100) kullanılmıştır.

(2) Geçici

(3) Türkiye İşveren Sendikaları Konfederasyonu ve Kamu İşveren Sendikaları Konfederasyonu verileri

kullanılarak DPT tarafından hesaplanmıştır.

(4) Ortalama emekli aylığı; memur emeklileri için 3/1, işçi emeklileri için normal gösterge tablosu 1.derece

9.kademe ve Bağ-Kur emeklileri için 6.basamak esas alınmıştır.

Kamu işçi ücretleri 1994 krizi öncesi seviyesinin çok üzerine çıkarken, memur maaşları ve özel kesim işçi ücretleri henüz 1993 yılı düzeyine ulaşamamıştır (Grafik II.1.2). Memur maaşları, 1999 yılının ilk altı ayında yüzde 30, ikinci altı ayında yüzde 20 oranında artmıştır. Gelir vergilerindeki düzenlemelerle birlikte memur maaşlarındaki artış nominal olarak yüzde 72,5 düzeyinde gerçekleşmiştir.

Emekli Sandığı, SSK ve Bağ-Kur aylıkları 1998 yılında reel olarak gerilemiştir. Emekli aylıklarının 1999 yılında reel olarak artması beklenirken bu artışlar 1998 yılındaki gerilemeyi telafi edecek düzeyde değildir. Son yıllarda özellikle Emekli Sandığı ve SSK emekli aylıklarındaki artış diğer tüm ücret ve maaş geliri elde eden kesimlerin gelirlerindeki artışın gerisinde kalmıştır. Emekli Sandığı ve SSK emekli aylıkları 1992-1999 döneminde reel olarak sırasıyla yüzde 11,6 ve yüzde 7,5 oranında gerilemiştir (Tablo II.1.13).

1992-1999 döneminde Bağ-Kur aylıkları ve kamu kesimi ücretleri hariç diğer sabit gelirlerde reel artışlar olmamıştır. Bu dönemde, GSMH ortalama olarak yüzde 4 oranında büyürken, istihdamdaki artış kısıtlı düzeyde kalmış ve ortalama olarak yüzde 1,6 olmuştur. Bu dönemde, çalışan başına katma değerin artmasına rağmen reel ücretlerde önemli bir artışın olmaması, ücretlilerin aleyhine gelir dağılımında bir bozulmayı göstermektedir.

Kaynak: DİE.

Özel kesim imalat sanayiinde saat başına reel ücretlerde 1998 yılında yüzde 0,9 oranında gerilerken, 1999 yılının ilk dokuz ayında yüzde 9,9 oranında artış göstermiştir. Sözkonusu dönemlerde kamu kesiminde saat başına reel ücretlerde sırasıyla yüzde 4,3 ve yüzde 16,8 oranlarında artışlar olmuştur. 1999 yılının ilk dokuz ayında, özel kesimde petrol ürünleri sanayii hariç diğer imalat sanayii ana alt sektörlerinde reel ücretler artmıştır (Tablo II.1.14). 1998 yılında saat başına reel ücret kamu kesiminde artarken özel kesimde düşmüş ve dolayısıyla imalat sanayiinin genelindeki düşüş yüzde 0,3 oranında gerçekleşmiştir. Ancak, 1999 yılının ilk dokuz ayında aynı gösterge gerek özel gerekse kamu kesiminde hızlı bir artış göstermiştir. Bu, ekonominin küçüldüğü bir ortamda özel imalat sanayiinde istihdamın daralmasına neden olmuştur.

II.2. KAMU MALİYESİ VE İÇ BORÇLANMA

II.2.1. Kamu Maliyesi

Türkiye’de kamu kesimi, konsolide bütçe, reel ve finansal kesimde faaliyet gösteren Kamu İktisadi Teşebbüsleri (KİT’ler), Mahalli İdareler, Sosyal Güvenlik Kuruluşları, Döner Sermayeli Kuruluşlar ve Bütçe Dışı Fonları kapsamaktadır. Kamu kesimi toplam harcama ve gelirleri göz önüne alınarak hesaplanan kamu borçlanma gereğinin GSMH içindeki payının, 1999 yılında bir önceki yıla göre 4,2 puan artarak yüzde 13,4 olması beklenmektedir.

Kamu kesimi toplam harcamalarının GSMH’ya oranı 1998 yılında bir önceki yıla göre 3,3 puan artarak yüzde 34,5 düzeyinde gerçekleşmiştir. 1999 yılı için bu oran yüzde 38,4 olarak tahmin edilmektedir. Kamu harcamalarının GSMH'ya oranında 1999 yılında görülen 3,9 puanlık artışın 1,9 puanı cari harcamalardan; 1,2 puanı faiz ödemelerinden olmak üzere 2,3 puanı transfer harcamalarındaki artıştan kaynaklanmıştır. Yatırımların GSMH'ya oranında ise 0,3 puanlık bir azalma olmuştur.

Toplam kamu gelirlerinin GSMH içindeki payının 1998 yılındaki yüzde 25,3’lük düzeyinden, 1999 yılında yüzde 24,1’e düşmesi beklenmektedir. Bu düşüşte 1998’de yüzde 1 olan özelleştirme gelirlerinin GSMH’ya oranının 1999’da yüzde 0,1 olarak gerçekleşmesi etkili olmuştur. Kamu gelirlerinin en büyük bileşeni olan vergi gelirlerinin GSMH’ya oranında ise 0,2 puanlık bir azalma beklenmektedir. Bu azalma, konsolide bütçe ve mahalli idarelerin vergi gelirlerindeki artışa karşın, fonların vergi kaynaklı gelirlerindeki düşmeye bağlıdır.

1996-1998 döneminde, konsolide bütçe açığının GSMH’ ya oranında azalma görülmüş ve bu oran 1998 yılı için yüzde 7,0 olarak gerçekleşmiştir. Ancak, bütçe açığı 1999 yılında yeniden büyük bir artış göstererek GSMH'nın yüzde 10,9'una ulaşmıştır. Konsolide bütçe gelirlerinin GSMH'ya oranı 1998 yılında yüzde 22,0 iken 1999 yılında yüzde 22,5'e yükselmiştir. Bütçe gelirlerindeki bu sınırlı artışa karşın bütçe harcamalarının GSMH'ya oranı 1998 yılında yüzde 29,0 iken 1999 yılında yüzde 33,4'e çıkmıştır. Faiz dışı harcamaların GSMH'ya oranı 3,1 puan artarak yüzde 20,5'e, faiz giderlerinin GSMH'ya oranı ise 1,2 puan artarak yüzde 12,9'a yükselmiştir.

Mali KİT’ler, Mahalli İdareler, Sosyal Güvenlik Kuruluşları ve Döner Sermayelerin kapsandığı Diğer Kamu’ nun borçlanma gereğinin GSMH içindeki payının 1999 yılında yüzde 0,5, işletmeci ve özelleştirme kapsamındaki KİT’lerin borçlanma gereğinin ise yüzde 1,4 olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. Fonların finansman gereksiniminin GSMH içindeki payının ise 1999’da yüzde 0,6 olacağı tahmin edilmektedir (Tablo II.2.1).

Kaynak: DPT.

(1) (-) işareti fazla anlamındadır.

(2) Özelleştirme kapsamındaki kuruluşlar dahildir.

(3) Mali KİT'ler, Mahalli İdareler, Döner Sermayeli Kuruluşlar ve Sos. Güv. Kur. kapsamaktadır.

 Kaynak: DPT.

(1) GSMH, DPT 1999 yıl sonu tahminidir.

Sonuç olarak, toplam kamu kesimi borçlanma gereğinin 1998’e göre yüzde 130,1 oranında artarak 1999 yılında 11,2 katrilyon liraya ulaşarak GSMH'nın yüzde 13,4'ü oranında açık vermesi beklenmektedir. Faiz ve özelleştirme gelirleri hariç, 1998 yılında GSMH'nın yüzde 2,5'i kadar fazla veren kamu kesiminin, 1999 yılında da GSMH'nın yüzde 0,4'ü kadar fazla vereceği tahmin edilmektedir.

1999 yılında, erken seçimler nedeniyle altı aylık dönem için geçici bütçe uygulanmış ve 1999 yılı bütçesi Haziran ayında kanunlaşmıştır. 1998’de olduğu gibi 1999 yılında da ek bütçe uygulamasına gidilmemiştir.

1999 yılında konsolide bütçe vergi gelirlerinin GSMH’ya oranının 1998’deki düzeyine göre 0,4 puan artarak yüzde 17,8 olması beklenmektedir. Konsolide bütçe gelirlerinin GSMH içindeki payının ise 1999 yılında bir önceki yıla göre 0,5 puan artarak yüzde 22,5 seviyesinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir.

Konsolide bütçe vergi gelirleri içinde dolaylı vergilerin payı 1998’e göre 1,3 puan artarak yüzde 54,7 olarak gerçekleşmiştir. Konsolide bütçe vergi gelirlerinden dolaysız vergilerin GSMH içindeki payının, bir önceki yıla göre değişmeyerek yüzde 8,1 düzeyinde kalması, dolaylı vergilerin payının ise 0,4 puan artış kaydederek yüzde 9,7’ye ulaşması beklenmektedir (Tablo II.2.3).

Harcamalardaki hızlı artış sonucunda konsolide bütçe vergi gelirlerinin harcamaları karşılama oranı 1998 yılındaki yüzde 60’lık düzeyinden 1999 yılında yüzde 53,4’e düşmüştür. Ayrıca, vergi gelirlerinin faiz dışı bütçe harcamalarını karşılama oranı da 1998 yılında yüzde 100,2 iken, 1999 yılında yüzde 86,9'a gerilemiştir (Tablo II.2.3).

Kaynak: HM.

(1) GSMH, DPT 1999 yıl sonu tahminidir.

1990’lı yıllarda sürekli artma eğiliminde olan konsolide bütçe harcamalarının GSMH içindeki payının 1999 yılında da bir önceki yıla göre 4,4 puan artması ve yüzde 33,4 düzeyinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Harcamalardaki artış büyük ölçüde faiz ödemeleri, personel harcamaları ve sosyal güvenlik kuruluşlarına yapılan transferlerdeki artıştan kaynaklanmaktadır.

1999 yılında, faiz dışı bütçe harcamalarının toplam harcamalar içindeki payı bir önceki yıla göre 1,5 puan artış göstererek yüzde 61,4 olmuştur. Alt harcama kalemleri incelendiğinde bu artışın büyük ölçüde sosyal güvenlik kuruluşlarına yapılan transferler ve fon ödemelerinden kaynaklandığı görülmektedir. Konsolide bütçe faiz dışı harcamalarının 1995 yılından itibaren girdiği artış trendi 1998 yılında kontrol altına alınmış ve faiz dışı harcamaların GSMH'ya oranı yüzde17,4 düzeyinde gerçekleşmişti. Ancak 1999 yılında bu oranın 3,1 puan artarak yüzde 20,5 olması beklenmektedir. 1999 yılında, 1998 yılına göre personel harcamalarının GSMH içindeki payı 1,0 puan, diğer cari harcamaların payı 0,2 puan, faiz dışı transfer harcamalarının payı 1,9 puan, faiz ödemelerinin payı 1,2 puan artarken, yatırım harcamalarının payı aynı kalmıştır (Tablo II.2.4).

Kaynak: DPT, Hazine Müsteşarlığı.

(1) Özel ödenek açısından düzeltilmiştir.

(2) GSMH, DPT 1999 yıl sonu tahminidir.

Harcamalardan diğer transferler kaleminin en önemli bileşeni olan sosyal güvenlik kuruluşlarına yapılan transferlerin hem toplam harcamalar hem de GSMH içindeki payı bir önceki yıla göre artmıştır. Buna göre, sosyal güvenlik kuruluşlarına yapılan transferlerin GSMH içindeki payı 1999 yılında yüzde 3,3'e yükselmiştir.

Konsolide bütçeden KİT’lere yapılan transferlerin GSMH’ya oranının ise 1998 yılına göre 0,2 puan artarak 1999 yılında yüzde 0,5 olması beklenmektedir.

1999 yılında konsolide bütçe açığının GSMH’ya oranı yüzde 10,9 olarak beklenirken, faiz dışı dengenin yüzde 2,0 oranında fazla vermesi tahmin edilmektedir. Cari fiyatlarla, yıl sonunda bütçe açığı 9,1 katrilyon lira, faiz dışı fazla ise 1,7 katrilyon lira olarak gerçekleşmiştir.

Kaynak: Hazine Müsteşarlığı, DPT, TCMB.

Kaynak: HM.

1. GSMH, DPT 1999 yıl sonu tahminidir.

Sosyal Sigortalar Kurumu, Emekli Sandığı ve Bağ-Kur'dan oluşan Türk sosyal güvenlik sistemi, son on yıldır giderek artan oranlarda açık vermektedir. Sosyal güvenlik kuruluşlarının açıklarının bütçeden yapılan transferlerle karşılanması, bütçe açıklarının artmasına önemli katkıda bulunmuştur. 1991 yılında bütçeden sosyal güvenlik kuruluşlarına yapılan transferlerin GSMH'ya oranı yüzde 0,3 iken, bu oran 1999 yılında yüzde 3,3'e yükselmiştir. Emeklilik yaşının düşük olması, fiilen çalışan nüfusun tamamının sisteme prim öder duruma getirilememesi, toplanan fonların verimli kullanılamaması, emekli aylıklarının ödenen prim miktarlarıyla ilişkilendirilmemesi, sağlık alanında yapılan harcamaların kontrolsüzlüğü gibi sorunlar, sosyal güvenlik sisteminin finansman açığı vermesine neden olan önemli faktörlerdir.

8 Eylül 1999 tarihinde yürürlüğe giren 4447 sayılı Kanunla, sistemin olumsuzluklarını gidermeye yönelik bir dizi önlem hayata geçirilmiştir. Bunların başında yaşlılık aylığına hak kazanmanın yalnızca çalışma süresine değil, sigortalıların belli bir asgari emeklilik yaşına ulaşmaları koşulunun getirilmesi vardır. Yeni düzenlemeye göre kadınlar 58, erkekler de 60 yaşında emekliliğe hak kazanacaklardır. Sözkonusu kanundan önce sigorta kapsamına girmiş olanlar için, sigortalılık süresine bağlı olarak kademeli geçiş süreleri öngörülmüştür. Yaşlılık aylıklarını ödenmiş olan primlerle ilişkilendiren bir sistem getirilmiştir. Ayrıca, yaşlılık aylıklarının tüketici fiyatlarındaki aylık artışa göre ayarlanması kararlaştırılmıştır(1). Prime esas kazancın alt sınırı tüketici fiyatları endeksindeki artış ile GSYİH büyümesine endekslenmiştir. Prime esas kazancın üst sınırı ise 2001 yılı sonuna kadar prime esas kazancın alt sınırının 3 katı, 2002-2004 yılları arasında 4 katı ve 2005 yılından itibaren 5 katı olarak belirlenmiştir. Bu düzenlemelerin yanında, Bağ-Kur primlerinin oranı ve gecikme zamları da artırılmıştır. Sigortasız işçi çalıştırmayı önlemek amacıyla, işverenlerin çalıştıracakları kişileri işe başlamadan önce Sosyal Sigortalar Kurumu’na bildirme zorunluluğunun yanısıra işçinin de çalışmaya başladığı işyerini bildirme yükümlülüğü getirilmiştir. Ayrıca, çalışanların sigorta durumunu denetleme yetkisi olan kamu görevlilerinin tanımı genişletilerek sayıları artırılmıştır. Sağlık harcamalarında tasarruf sağlamaya yönelik olarak ise, daha önce katkı payı alınmayan bazı harcamalar için gerek sigortalılardan gerek emeklilerden katkı payı alınması zorunluluğu getirilmiş, sağlık hizmetlerinden yararlanabilmek için belli bir süre prim yatırmış olma koşulu da hükme bağlanmıştır.

Sözkonusu kanunla getirilen en önemli yeniliklerden birisi de işsizlik sigortası sisteminin oluşturulması ve bunun için “İşsizlik Sigortası Fonu”nun kurulmasıdır. Fonun yönetimi İş ve İşçi Bulma Kurumu’na, işsizlik sigortası primlerini toplama görevi ise Sosyal Sigortalar Kurumu’na verilmiştir. Kanunda, işsizlik sigortası prim oranı brüt ücretin yüzde 7’si olarak belirlenmiş, bunun yüzde 2’sinin sigortalıdan, yüzde 3’ünün işverenden kesilmesi, devletin ise sigorta primine yüzde 2 oranında katkı payı ödemesi hükme bağlanmıştır. İşsizlik sigortası ödeneği, net asgari ücreti aşmamak koşuluyla, işsiz kalan sigortalının son çalıştığı işteki net ücretinin yarısı olarak belirlenmiştir. İşsizlik ödeneği alabilmek için en az 600 gün prim ödemek ve son 120 günün primini kesintisiz ödemek koşulu getirilmiştir. İşsizlik ödeneği alma süresi ise, prim ödeme gün sayısına bağlı olarak 180 gün ile 300 gün arasında belirlenmiştir.

4447 sayılı Kanunla, Çalışanların Tasarrufa Teşvik Edilmesi ve Bu Tasarrufların Değerlendirilmesine İlişkin Kanun çerçevesinde yapılan tasarruf kesintileri de yürürlükten kaldırılmıştır. İşsizlik sigortası ve fonu ile tasarrufları teşvik kesintilerinin kaldırılmasına ilişkin hükümler 1 Haziran 2000 tarihinden itibaren yürürlüğe girecektir.

Sosyal güvenlik sisteminde yapılan değişikliklerin finansman açığı üzerindeki olumlu etkisi ancak orta dönemde hissedilebilecek, uzun dönemde ise açığı büyük ölçüde ortadan kaldırabilecektir. İşsizlik sigortası uygulaması ise, sosyal adalet açısından olumlu bir gelişme olarak değerlendirilmektedir.

1. Emekli Sandığı'ndan emekli olanlar için bu hüküm, Türkiye Cumhuriyeti Emekli Sandığı iştirakçileri ile ilgili personel kanunlarında gerekli değişikliklerin yapılmasını izleyen yılbaşından itibaren yürürlüğe girecektir.

Kaynak: HM.

1. Emanetler, nakit, vb. net varlıklardaki değişmelerdir. - işareti varlık artışı, + işareti varlık azalışıdır.

Kaynak: HM.

1999 yılı boyunca konsolide bütçe nakit açığının finansmanı ağırlıklı olarak iç borçlanma ile sürdürülmüştür. Bu çerçevede, 1999 yılında ihale ile iskontolu, sabit kuponlu üç ayda bir ödemeli, değişken faizli üç ayda bir kupon ödemeli ve TÜFE endeksli devlet iç borçlanma senetlerine ek olarak halka arz ve TAP yolu ile de iç borçlanma yapılmıştır. Hazine 1998 yılında bono ile borçlanmaya ağırlık verirken 1999 yılında uzun vadeli tahvil borçlanmasına öncelik vermiştir.

1999 yılında, 16,9 katrilyon Türk liralık tahvil ve 6,8 katrilyon Türk liralık bono satışı yapılırken, 4,7 katrilyon Türk liralık tahvil ve 9,3 katrilyon Türk liralık bono geri ödemesi yapılmıştır. Böylece, Hazinenin net tahvil borçlanması 12,2 katrilyon Türk lirası olurken, bonoda net 2,5 katrilyon Türk lirası ödeyici olmuştur.

Hazine'nin kullanabileceği kısa vadeli avans limiti 1997 yılında, geçmiş yıl ve cari yıl genel bütçe ödenekleri farkının yüzde 6'sı iken, bu oran 1998 yılında olduğu gibi 1999 yılı için de yüzde 3 olarak uygulanmıştır. Ancak, 1997 yılında Merkez Bankası ve Hazine arasında imzalanan Protokol’e uygun olarak, 1997 yılının ikinci yarısından itibaren kısa vadeli avans kullanmayan Hazine, bu tutumunu 1999 yılında da devam ettirmiş ve bazı aylarda özellikle maaş ödemeleri zamanında kısa süreli olarak kullanılan kısa vadeli avans hesabı ay içinde sıfırlanmıştır (Tablo II.2.7).

Konsolide bütçe nakit açığının finansmanında, 1993'den beri ilk kez, 1999 yılında net dış borç kullanılmıştır. Özellikle, yılın son çeyreğinde, deprem harcamalarının finansmanı için sağlanan dış kredilerin etkisiyle, 1,1 katrilyon Türk lirası net dış borç kullanımı gerçekleştirilmiştir. Yılın tamamında 2,8 katrilyon Türk lirası borçlanılmış ve 2,3 katrilyon Türk lirası geri ödeme yapılmıştır (Tablo II.2.7, Grafik II.2.3).

(1) - işareti açığı, + işareti fazlayı göstermektedir.

2. GSMH, DPT yıl sonu tahminidir.

1999 yılında konsolide bütçeden ve özelleştirme fonundan KİT’lere yapılan transferlerin GSMH içindeki payı yüzde 0,6 olmuştur. Bütçe ve fon transferleri dahil edildiğinde, GSMH’ya oran olarak, yüzde 1,4 olan KİT’lerin borçlanma gereği, bütçe ve fon transferleri hariç tutulduğunda yüzde 2,0’a çıkmaktadır.

Fonlar’ın finansman dengesinin 1999 yılında 523 trilyon Türk lirası tutarında açık vermesi beklenmektedir. Bu açığın GSMH’ya oranı yüzde 0,6 düzeyindedir.

1999 yılında bütçeden sosyal güvenlik kuruluşlarının açıklarının kapatılması için yapılan transferlerin GSMH’ya oranının yüzde 3,3’e yükselmesi beklenmektedir.

Mahalli idareler; belediyeler, il özel idareleri, su ve kanalizasyon idareleri ve İller Bankası’nı kapsamaktadır. Mahalli idarelerin finansman açığının ise 1998 yılına göre bir miktar azalarak GSMH’nın yüzde 0,4’ü olması beklenmektedir.

II.2.2. Tarımsal Destekleme

Hububat, şeker pancarı ve tütün dışındaki ürünlerin devlet destekleme alımları kapsamı dışında bırakılmasına 1999 yılında da devam edilmiştir. Tarım Satış Kooperatifleri Birlikleri’nin (TSKB) satın aldığı ürünler, devlet destekleme alımları dışında bırakılmış, bu kuruluşların finansman gereksinimi Destekleme ve Fiyat İstikrar Fonu’ndan karşılanmaya çalışılmıştır. 1998 yılında yüzde 126 civarında artan destekleme alım bedellerinin 1999 yılında yüzde 12,3 oranında artarak 1,4 katrilyon Türk lirası olarak gerçekleşmesi beklenmektedir (Tablo II.2.10). Destekleme alım bedellerinin GSMH içindeki payı 1998 yılında yüzde 2,4'den, 1999 yılında yüzde 1,7’ye gerilemiştir.

1998 ve 1999 yıllarında destekleme fiyatları genelde hedeflenen enflasyon oranına uygun olarak belirlenmiştir (Tablo II.2.9). Nitekim, 1998 yılında ortalama yüzde 53,3 oranında artırılan tarımsal destekleme alım fiyatlarının 1999 yılında yüzde 47,4 oranında arttığı tahmin edilmektedir. 1998 yılında, küresel krizin etkisiyle dünya fiyatlarındaki hızlı düşüş, olumlu hava koşullarına bağlı üretimdeki artış ve yüksek finansman maliyetlerinin özel kesimin piyasaya girişini sınırlandırması kamu kuruluşlarının alım miktarlarını yükselterek tarımsal destekleme politikalarının kamu finansmanı üzerindeki olumsuz etkisini artırmıştır. 1999 yılında, tarımsal üretimdeki gerilemeye bağlı olarak buğday, arpa, pamuk, şeker pancarı ve fındık alımlarında önemli ölçüde düşüş gözlenmiştir.

1997 yılında 360 trilyon Türk lirası olan TMO, T.Şeker ve Tekel'in borçlanma gereği, 1998 yılında alım ve stoklardaki artışa bağlı olarak yüzde 142,6 oranında artmış ve 873 trilyon Türk lirasına yükselmiştir. 1999 yılında alımlardaki azalışa paralel olarak, borçlanma gereğindeki artış yavaşlamış ve 1,1 katrilyon Türk lirası olmuştur. Bu üç kuruluşun borçlanma gereğinin GSMH'ya oranı 1998 yılında yüzde 1,6 iken 1999 yılında yüzde 1,4'e gerilemesi beklenmektedir (Tablo II.2.8).

1. DPT Gerçekleşme Tahmini.

Kaynak: DPT.

(1) Destekleme Alımları kapsamındaki ürünler yıllara göre değişiklik göstermekte olup,

1994 yılından itibaren sadece bu ürünler destekleme kapsamındadır.

(2) 1999 yılı tahminidir.

(3) DFİF Primleri hariçtir.

Kaynak: DPT, HM.

(1) Bütçe Ödeneği ve Kredi geri dönüşlerinden kullandırmaların toplamıdır.

II.2.3. İç Borçlanma

Toplam iç borç stoku, 1999 yılında, 1998 yılına göre, nominal yüzde 97,4 oranında artarak 22,9 katrilyon Türk lirası olmuştur. 1999 yılında iç borç stokunun GSMH'ya oranı 5,7 puan artarak yüzde 27,6 olarak gerçekleşmesi beklenmektedir.

Tahkim hariç iç borç anapara ve faiz stoku incelendiğinde ise, 1998 yılında 15,9 katrilyon Türk lirası düzeyinden, 1999 yılında 46,5 katrilyon Türk lirasına ulaştığı görülmektedir. Anapara ve faiz stokunun nominal artış hızı 1998 yılında kısa vadeli borçlanma araçlarının kullanılması ve Temmuz ayındaki Rusya krizinden sonra yükselen faiz oranlarındaki artıştan dolayı yüzde 192,7 gibi önemli bir artış hızına ulaşmıştır.

Nakit bono ve tahvillerin toplam iç borç stoku içindeki payı, 1999 yılında, geçen yıl sonuna göre yaklaşık 6,2 puan artarak yüzde 88,1 olarak gerçekleşmiştir. Nakit dışı bono ve tahvillerin toplam iç borç stoku içindeki payı, 1998 yılında yüzde 18,1 iken, 1999 yılında yüzde 11,9’a gerilemiştir. Hazine'nin iç piyasaya olan nakit borcuna ABD doları bazında bakıldığında, bu tutarın 1998 yılı sonunda 30,4 milyar ABD doları düzeyinden, 1999 yılında 38,4 milyar ABD doları düzeyine ulaştığı gözlenmektedir.

Nakit bonoların, iç borç stoku içindeki payı, 1999 yılında, 1998 yılına sonuna göre 34,9 puan azalarak yüzde 14,1’e inmiştir. Tahvillerin iç borç anapara stoku içindeki payı ise, yine aynı dönemde yüzde 32,9’dan yüzde 74,0’a çıkmıştır (Tablo II.2.12).

1998 yılının sonlarında, Hazine 2 yıl vadeli üç ayda bir sabit kupon ödemeli kağıtlar piyasaya sürerek hem borçlanmanın vadesini hem de vadeye kalan gün sayısını uzatmıştır. Bu borçlanma stratejisini cazip kılmak amacıyla vadesi 1 yıldan uzun vadeli kağıtlara vergi avantajı getirilmiştir. 1999 yılında Hazine Müsteşarlığı ağırlıklı olarak üç ayda bir sabit kupon ödemeli ve üç ayda bir ödemeli değişken faizli uzun dönem kağıtlarıyla iç borçlanmaya gitmiştir. Bu araçlarla borçlanmayı cazip kılmanın bir yolu olarak da, bu kağıtların piyasadaki likiditesini artırmak amacıyla aynı tanımlı kağıtlar azalan vadeler itibariyle ihrac edilerek ikinci el piyasasındaki derinliğin artırılmasına çalışılmıştır.