Döviz Kuru Politikası ve Rezerv Yönetimi

Döviz Kuru Politikası ve Rezerv Yönetimi
Aylık ortalama döviz kurları verileri Elektronik Veri Dağıtım Sisteminden (EVDS) nasıl elde edilebilir?

EVDS veri tabanlarında veriler orijinal frekansları ile tutulmaktadır. Döviz kurlarının orijinal frekansı günlüktür. Aylık ortalama değerini EVDS'ye hesaplatarak görüntülemek için yapılması gereken adımlar aşağıda sıralanmıştır;

  1. Merkez Bankasının "www.tcmb.gov.tr" Genel Ağ ana sayfasından, "İstatistikler/Elektronik Veri Dağıtım Sistemi(EVDS)" seçeneğine tıklayınız veya "evds.tcmb.gov.tr" adresine giriniz.
  2. EVDS ana sayfasında, sol mönüde "Genel İstatistikler" seçeneğine tıklayınız.
  3. Görüntülenen "Veri Grupları" ekranından da, "Kurlar-Döviz Kurları (Günlük) (TL dönüşümü yapılmış)" seçeneğine tıklayınız.
  4. "Zaman Serileri" butonuna basınız. Görüntülenen sayfanın alt kısmına, yandaki kaydırma çubuğunu kullanarak inerseniz ilgili zaman serilerini bulursunuz. Burada görüntülemek istediğiniz kurlara tıklayıp, örneğin ABD doları alış ve ABD doları satış (birden fazla seçmek için Ctrl tuşuna da basmanız gerekli) seçiminizi yapınız.
  5. Başlangıç ve bitiş tarihlerini aylık frekansa uygun formatta veriniz. Örnek: 01-1989 ve 01-2007 gibi.
  6. Frekans olarak "AYLIK" ve gözlem değerini "ORTALAMA" seçiniz. Değişim tekniği olarak "KESIKLI" verebilirsiniz ("KESIKLI" basit ortalama almaktadır, kaç veri varsa toplayıp veri sayısına böler),
  7. "Rapor" butonuna basınız.

"Rapor" butonuna basmak yerine, e-posta alanına kendi e-posta adresinizi yazarak ve "e-posta" butonuna basarak verileri e-posta yolu ile de alabilirsiniz. Veya "Kaydet(.csv)" butonuna tıklayarak, verilere EXCEL'in içine de sorunsuz bir şekilde alınabilen CSV formatında erişebilirsiniz. Aynı yöntem seçilebilecek diğer tüm veri grupları için de geçerlidir.

 
Merkez Bankası uygulayacağı döviz kuru politikalarını neye göre belirlemekte ve bu yetkisini nasıl kullanmaktadır?

1211 sayılı Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Kanunu’nun 4. maddesi uyarınca, uygulanacak kur rejimini Hükümet ile birlikte belirlemek Merkez Bankasının temel görevleri arasında olup, döviz kuru politikası uygulaması ise Merkez Bankasına aittir.

Merkez Bankası uyguladığı kur politikasını para politikası hedeflerine uygun olarak seçmekte ve uygulanan para politikalarının değişmesi durumunda kur politikasında da değişikliğe gidebilmektedir. Merkez Bankası 2001 yılı Şubat ayından bu yana, fiyat istikrarı temel amacı çerçevesinde, temel para politikası aracı olan kısa vadeli faizlerin enflasyon hedefine ulaşmak üzere kullanıldığı enflasyon hedeflemesi rejimi sürdürmektedir. Merkez Bankası, uyguladığı dalgalı kur rejimine uygun olarak kurların düzeyini veya yönünü belirleme amaçlı döviz alım veya satım işlemleri yapmamakta, sadece kurdaki aşırı dalgalanmaları önlemek amacıyla müdahale etmektedir.

 
Merkez Bankası gösterge niteliğindeki kurlar nasıl belirlenmekte ve ne zaman ilan edilmektedir?

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası tarafından her iş günü saat 15.30'da gösterge niteliğinde kurlar belirlenmektedir.

Gösterge Niteliğindeki Kurların Belirlenme Esasları:

2 Ocak 2015 tarihinden itibaren 1 ABD doları karşılığında Türk lirası döviz kurunun belirlenmesinde, 10.00-15.00 saatleri arasında aşağıdaki tabloda gösterilen saatlerde toplam 6 defa, bankalar arası döviz piyasasında 1 ABD doları karşılığında Türk lirası kotasyon veren bankaların alım ve satım fiyatlarının ortalamalarının ortalaması "orta değer" olarak tespit edilmekte, söz konusu orta değere iskonto ve prim uygulanarak 1 ABD doları alış ve satış kurları belirlenmektedir.

Kur Ortalamaları Hesaplama Saatleri:

10.00 Birinci Ortalama
11.00 İkinci Ortalama
12.00 Üçüncü Ortalama
13.00 Dördüncü Ortalama
14.00 Beşinci Ortalama
15.00 Altıncı Ortalama

Benzer şekilde diğer döviz kurları için de, uluslararası piyasalardaki çapraz kurların 10.00-15.00 saatleri arasında alınan 6 değerinin aritmetik ortalaması ABD doları orta değerine uygulanarak diğer döviz kurları için de orta değerler hesaplanmakta, her bir döviz kuru için belirlenen orta değerlere iskonto ve prim uygulanarak ilgili döviz kurlarının döviz alış ve döviz satış değerleri belirlenmektedir.

 
Merkez Bankası tarafından ilan edilen gösterge niteliğindeki kurlar hangi esasa göre kullanılmalıdır? Söz konusu kurların tatillerde geçerliliği nedir?

Merkez Bankasınca her iş günü saat 15.30'da gösterge niteliğinde kurlar belirlenmekte ve ertesi gün Resmi Gazete'de yayımlanmaktadır. Ancak, bu kurlar hiçbir kişi ve kurumu bağlamamakta, belirlendikleri günü takip eden iş günü Merkez Bankasının bazı gişe işlemlerinde ve muhasebe amaçlı olarak kullanılmaktadır. Merkez Bankası dışındaki gerçek ve tüzel kişiler arasındaki işlemlerde hangi kurun uygulanacağı hususu ise tamamen bu kişilerin kendi iradelerindedir. Diğer taraftan resmi tatiller, hafta sonları ve yarım gün çalışılan günlerde gösterge kur belirlenmemektedir.

 
Merkez Bankası kur değerlerine (yıllık, üç aylık, aylık) nasıl ulaşılır?

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası tarafından her iş günü saat 15.30'da gösterge niteliğinde kurlar belirlenmekte ve Genel Ağ sitesinde 'İstatistikler-Döviz Kurları' bölümünde ilan edilmektedir. Bu bölümde, 1996 yılından itibaren gösterge niteliğindeki kurlar günlük olarak yer almaktadır. Ayrıca, TCMB Genel Ağ sitesinin "İstatistikler/Elektronik Veri Dağıtım Sistemi(EVDS)" "Genel İstatistikler" bölümünde, 1950 tarihinden itibaren döviz-efektif kurlarına (günlük veya belirli bir zaman aralığı için) ulaşılabilmektedir. Ancak, bu bölümde yer alan kurlar bir önceki iş günü belirlenen gösterge niteliğindeki kurlardır. Bu kurlara ulaşmak için;

  1. Merkez Bankasının "www.tcmb.gov.tr" ana sayfasından, İstatistikler/Elektronik Veri Dağıtım Sistemi (EVDS)" seçeneğine tıklayınız veya "evds.tcmb.gov.tr" adresine giriniz.
  2. EVDS ana sayfasında, PİYASA VERİLERİ başlığı altında görüntülenen "Kurlar-Döviz Kurları (Günlük) (TL dönüşümü yapılmış)" seçeneğine tıklayınız.
  3. Gelen sayfada görüntülemek istediğiniz kurlara tıklayıp, örneğin "ABD doları alış" ve "ABD doları satış" (birden fazla seçmek için Ctrl tuşuna da basmanız gerekli), seçiminizi yapınız.
  4. Başlangıç ve bitiş tarihlerini uygun formatta veriniz. Örnek: 02-02-2001.
  5. "Rapor" butonuna basınız. "Rapor" butonuna basmak yerine, e-posta alanına kendi e-posta adresinizi yazarak ve "e-posta" butonuna basarak verileri e-posta yolu ile de alabilirsiniz.

Veya "Kaydet(.csv)" butonuna tıklayarak, verilere EXCEL'in içine de sorunsuz bir şekilde alınabilen CSV formatında erişebilirsiniz. Ayrıca, Grafik butonuna basarak verilerin grafiğini görüntüleyebilirsiniz. Aynı yöntem seçilebilecek diğer tüm veri grupları için de geçerlidir. Daha ayrıntılı kullanım için ise aşağıdaki adımları takip etmeniz önerilmektedir.

  1. Merkez Bankasının "www.tcmb.gov.tr" ana sayfasından, İstatistikler/Elektronik Veri Dağıtım Sistemi(EVDS)" seçeneğine tıklayınız veya "evds.tcmb.gov.tr" adresine giriniz.
  2. EVDS ana sayfasında, üst mönüde "Genel İstatistikler" seçeneğine tıklayınız.
  3. Görüntülenen "Veri Grupları" ekranından, "Kurlar-Döviz Kurları (Günlük) (TL dönüşümü yapılmış)" seçeneğine tıklayınız.
  4. "Zaman Serileri" butonuna basınız. Görüntülenen sayfanın alt kısmına, yandaki kaydırma çubuğunu kullanarak inerseniz ilgili zaman serilerini bulursunuz. Burada görüntülemek istediğiniz kurlara tıklayıp, örneğin "ABD doları alış" ve "ABD doları satış" (birden fazla seçmek için Ctrl tuşuna da basmanız gerekli), seçiminizi yapınız.
  5. Kurlar için orijinal frekans GÜNLÜK olup, siz de günlük olarak görüntülemek istiyorsanız frekans seçimini değiştirmenize gerek yoktur. Ancak istenirse frekans YILLIK, ÜÇAYLIK, AYLIK, HAFTALIK (Cuma), İŞGÜNÜ olarak değiştirilebilir.
  6. Başlangıç ve bitiş tarihlerini seçtiğiniz frekansa uygun formatta veriniz. Örnek: GÜNLÜK frekans için 02-02-2001, AYLIK frekans için 02-2001, ÜÇAYLIK frekans için 1980 yılının son çeyrek dönemi için 1980Q4 gibi.
  7. Frekans değişimi yapmak istiyorsanız ve seçiminizi ona göre yaptıysanız gözlem değeri seçimi önemlidir. "ORTALAMA", "BAŞLANGIÇ", "BİTİŞ", "EN YÜKSEK", "EN DÜŞÜK", "KÜMÜLATİF" seçeneklerinden uygun olanı seçebilirsiniz.
  8. Frekanslar arası değişim yapıyorsanız değişim tekniği seçimini yapınız. Örnek "KESIKLI" verebilirsiniz ("KESIKLI" basit ortalama almaktadır, kaç veri varsa toplayıp veri sayısına böler). Değişim teknikleri için ayrıntılı bilgiye "EVDS HAKKINDA" seçeneğinden erişebilirsiniz.
  9. "Rapor" butonuna basınız. "Rapor" butonuna basmak yerine, e-posta alanına kendi e-posta adresinizi yazarak ve "e-posta" butonuna basarak verileri e-posta yolu ile de alabilirsiniz.

Veya "Kaydet(.csv)" butonuna tıklayarak, verilere EXCEL'in içine de sorunsuz bir şekilde alınabilen CSV formatında erişebilirsiniz. Ayrıca, grafik butonuna basarak verilerin grafiğini görüntüleyebilirsiniz. Aynı yöntem seçilebilecek diğer tüm veri grupları için de geçerlidir.

 
Merkez Bankası sisteminden kur bilgilerini otomatik olarak alabilme imkanı bulunmakta mıdır?

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası kurları günde bir defa saat 15.30 da belirlenip, gerekli kontroller yapıldıktan sonra 16.00-16.30 saatleri arasında Genel Ağ sitesinde yayımlanmaktadır. En son yayımlanan kur bilgileri http://www.tcmb.gov.tr/kurlar/today.xml adresinde yer almaktadır. Kullanıcılarımız bu dosyayı, herhangi bir programlama dili ile geliştirecekleri uygulamalarında veri dosyası olarak kullanmak suretiyle Genel Ağ üzerinden otomatik olarak alabilirler. Bu adres ve bu dosyanın formatı özel düzenleme gereklilikleri dışında (bazı Avrupa para birimlerinin tedavülden kalkması gibi) değişmemektedir. Örneğin, dolar kuru alış değerinin dosya içinde bulunduğu satır ve sütun koordinatları her gün aynıdır. Bunun dışında Merkez Bankası kurların otomatik olarak alınması konusunda hazır kod veya betik (İng. script) sağlamamaktadır.

 
Merkez Bankası kur listesinde bulunmayan dövizlere ilişkin bilgilere nasıl ulaşılabilmektedir?

Merkez Bankasınca alım satıma konu olmayan, dolayısıyla gösterge niteliğinde Türk lirası karşılıkları belirlenmeyen bazı dövizlerin Türk lirası karşılıklarını gösterir Kur Tablosu'na TCMB Genel Ağ sitesi olan www.tcmb.gov.tr adresindeki "İstatistikler/Döviz Kurları/Alım Satıma Konu Olmayan Bilgi Amaçlı Döviz Kurları" bölümünden ulaşmanız mümkündür. Söz konusu kurlara ilişkin açıklama 14 Nisan 2009 tarih, 2009-21 sayılı Basın Duyurusunda yer almaktadır.

 
Merkez Bankası döviz kurlarının bir başka kurumun Genel Ağ sitesinde yayımlanmasında yasal bir engel bulunmakta mıdır?

Merkez Bankası döviz kurlarının başka sitelerde yayımlanmasını kısıtlayan hukuki bir engel bulunmamaktadır. Ancak, kurların yayımlanması esnasında ortaya çıkabilecek yanlışlıkların doğuracağı zararlarla ilgili Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası hukuki sorumluluk kabul etmemektedir.

 
Merkez Bankası döviz kurlarının talep edilmesi halinde elektronik posta adresi aracılığı ile her gün gönderilmesi mümkün müdür?

Abonelik olanağı ile sürekli aynı verileri izleyen kullanıcıların e-posta adreslerine seçtikleri sorgu sonucu üretilen veriler her gün, her hafta veya her ayın birinci günü otomatik olarak gönderilmektedir. EVDS ile dağıtımı yapılan verilere abone olmak için;

  1. Merkez Bankasının "www.tcmb.gov.tr" ana sayfasından, "İstatistikler/Elektronik Veri Dağıtım Sistemi(EVDS)" seçeneğine tıklayınız veya "evds.tcmb.gov.tr" adresine giriniz.
  2. EVDS ana sayfasında, üst mönüde "Genel İstatistikler" seçeneğine tıklayınız.
  3. Veri grubunu seçip "Zaman Serileri" butonuna tıklayınız. Örn: "Kurlar-Döviz Kurları (Günlük)(TL dönüşümü yapılmış)"
  4. Zaman serileri seçimini yapıp, sağ taraftaki opsiyonları kullanılarak rapor formatını belirleyiniz. e-Posta adresinize gönderilecek rapor bu seçimlere göre düzenlenecektir.
  5. "Abone" butonuna basınız. Bu butona basmadan önce "Rapor" butonuna basarak raporun istediğiniz formatta olup olmadığını kontrol etmeniz önerilmektedir.
  6. Gelen sayfanın en alt kısmında ABONE FORMU bulunmaktadır. Bu formu eksiksiz doldurduktan sonra VERİNİN GÖNDERİLME SIKLIĞI ve ZAMAN ARALIĞI seçimlerini yapınız (örn: Her Gün/Son 2 periyod).
  7. Devam etmek için "Onay" butonuna, abone olmak istemiyorsanız "İptal" butonuna basınız.

Veriler, seçilen sıklıkta gönderilecektir. Daha sonra aboneliğinizi iptal etmek istiyorsanız;

" evdsoff@evds.tcmb.gov.tr adresine SIGNOFF "Abone Numarası" satırı mesaj kısmında yer alacak şekilde e-posta göndermeniz yeterlidir.

İptal için ayrıntılı bilgiye http://evds.tcmb.gov.tr/fame/webfactory/evdpw/yeni/kilavuz/aboneiptal.html adresinden erişebilirsiniz.

 
Merkez Bankasında Alman markını euroya veya Türk Lirasına çevirmek mümkün müdür?

Bilindiği üzere, 31 Aralık 1998 tarihinde Avrupa Para Birliğine dahil ülkeler ulusal paralarını kendi aralarında ikili döviz kurları ile bu ulusal paraların euro karşılıklarını geri dönülmez olarak sabitlemiş ve 1 Ocak 1999 tarihinden itibaren euro kaydi para olarak işlem görmeye başlamıştır. Euro banknotların 1 Ocak 2002 tarihinde tedavüle çıkması ile birlikte, Avrupa Para Birliğine üye on iki ülkenin ulusal paraları her ülke tarafından belirlenen tarihlerde yasal para olma özelliklerini kaybetmişlerdir. Bu çerçevede, Alman markı 28 Şubat 2002 tarihinden itibaren yasal para olma özelliğini kaybetmiş olup, euroya dönüşümünde 31 Aralık 1998 tarihinde sabitlenen 1.95583 oranı esas alınmaktadır. Bu nedenle, Merkez Bankasınca 28 Şubat 2002 tarihinden itibaren Alman markına ilişkin gösterge niteliğindeki kurlar belirlenmemektedir. Alman markı değerlerinin tespit edilebilmesi için euro kurlarının 1.95583 oranına bölünmesi gerekmektedir.
Diğer taraftan, Alman markı banknotların euro ile değiştirilmesi uygulaması Merkez Bankasında 31 Aralık 2003 tarihine kadar gerçekleştirilmiş olup, bugün itibarıyla mevcut Alman marklarının Merkez Bankasında euroya çevrilmesi mümkün olmamaktadır.

 
Merkez Bankasından gerçek kişilere döviz/efektif alınıp, satılabilir mi?

Merkez Bankası veznelerinden gerçek kişilere döviz/efektif alış ve satış işlemi yapılmamaktadır.

 
Merkez Bankasının döviz piyasalarındaki rolü nedir?

Merkez Bankası, 1211 sayılı Kanunun 4. maddesi gereği uygulanacak kur rejimini Hükümet ile birlikte belirlemektedir. Ancak döviz kuru politikası uygulaması Merkez Bankasına aittir. Ülkemizde 2001 yılı Şubat ayından itibaren örtük ve 2006 yılı başından itibaren de açık bir şekilde uygulanmaya başlanan enflasyon hedeflemesi rejimi çerçevesinde dalgalı döviz kuru rejimi uygulanmaktadır. Dalgalı kur rejiminde ise döviz kuru ne bir hedef, ne de bir politika aracıdır. Merkez Bankasının hedef olarak aldığı tek değişken enflasyon; hedeflerine ulaşmak için kullandığı temel politika aracı ise kısa vadeli faizlerdir. Bu çerçevede;

i. Uygulanmakta olan dalgalı döviz kuru rejiminde döviz kurları piyasadaki arz ve talep koşulları tarafından belirlenmekte ve Merkez Bankasının herhangi bir kur hedefi bulunmamaktadır.
ii. Korunması gereken bir kur seviyesi olmadığından, döviz rezervlerinin düzeyinin önemi sabit veya öngörülebilir kur rejimlerindekine kıyasla oldukça azdır. Ancak, özellikle ülkemiz gibi gelişmekte olan ekonomilerde, karşılaşılabilecek iç ve dış şokların olumsuz etkilerinin giderilmesinde ve ülkeye duyulan güvenin artırılmasında, güçlü döviz rezervi pozisyonu katkı sağlamaktadır. Buna ek olarak, Hazinenin dış borç ödemeleri ile ülkemize özgü bir durum olan Merkez Bankası bilançosunda yükümlülükler içinde önemli bir yer tutan yüksek maliyetli işçi dövizi hesaplarının uzun vadede aşamalı olarak azaltılması gerekliliği dikkate alınarak, döviz arzının döviz talebine kıyasla giderek arttığı dönemlerde Merkez Bankasınca rezerv biriktirme amaçlı döviz alım ihaleleri gerçekleştirilmektedir.
iii. Ilımlı bir rezerv artırım politikası yürüten Merkez Bankası, döviz piyasasındaki arz ve talep koşullarını mümkün olduğunca düşük düzeyde etkileyecek şekilde döviz alım ihaleleri gerçekleştirmekte, döviz likiditesinde olağanüstü daralmalar görüldüğünde söz konusu ihalelere ara verebilmektedir.
iv. Diğer taraftan, Merkez Bankası basın duyurularında belirtildiği gibi, döviz kurundaki oynaklık Merkez Bankasınca her zaman yakından takip edilmekte ve kurlarda her iki yönde oluşabilecek aşırı oynaklık durumunda piyasaya doğrudan müdahale edilebilmektedir. Bu müdahale kararları ise sadece geçmiş verilere bakılarak değil, oluşan ve oluşabilecek potansiyel oynaklıkların bütün yönleri değerlendirilerek alınmaktadır.

 
Merkez Bankasının döviz rezervleri nasıl yönetilmektedir?

Ülkenin ekonomik konjonktürü, uygulanan döviz kuru rejimi ve para politikaları ile uyumlu olacak şekilde belirlenen rezerv yönetim stratejisi çerçevesinde Merkez Bankası döviz rezervleri sırasıyla güvenli yatırım, likidite ve getiri öncelikleri dikkate alınarak, uluslararası piyasalarda günün koşullarına göre değerlendirilmektedir. Döviz rezervlerinin yönetimi ile ilgili ayrıntılı bilgiye TCMB Genel Ağ (www.tcmb.gov.tr) "Duyurular" Basın Duyuruları/2005, 1 Eylül 2005 tarih, 2005-42 sayılı "Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Döviz Rezervlerinin Yönetim İlkeleri" başlıklı duyurudan ulaşılabilmektedir.

 
Merkez Bankasının döviz rezervi ne kadardır?

Merkez Bankası, haftalık olarak döviz rezervi bilgisini Genel Ağ sitesinde yayımlamaktadır. Söz konusu veriye ""İstatistikler/Elektronik Veri Dağıtım Sistemi(EVDS)" adresinde yer alan "TCMB Bilanço Verileri" başlığı altındaki "Merkez Bankası Rezervleri" alt başlığından ulaşabilirsiniz.

 
Merkez Bankasının altın rezervi bulundurmasının nedeni nedir?

Stratejik bir rezerv tutma aracı olması ve her an nakde çevrilebilme özelliği nedeni ile toplam ulusal rezervlerimizin küçük bir kısmının altın olarak tutulması tercih edilmektedir.

 
Merkez Bankası altın ve döviz rezervlerini nasıl muhafaza etmektedir?

Merkez Bankasının döviz rezervleri muhabir bankalar ve diğer ülke merkez bankalarında açtırılmış olan cari ve senet saklama hesapları aracılığı ile muhafaza edilmektedir. Ayrıca, rezervinin küçük bir kısmı, Bankanın gereksinimlerini ve yurt içi piyasalarda oluşan yabancı para efektif talebini karşılamak amacı ile Banka kasalarında efektif olarak tutulmaktadır.

Altın rezervlerinin yaklaşık yarısı ülkemiz sınırları içinde muhafaza edilirken, kalan miktarı yurt dışında diğer ülke merkez bankalarında muhafaza edilmektedir. Bu altın rezervi, doğrudan yatırım işlemlerinde kullanmak amacı ile merkez bankaları nezdinde açılmış olan altın saklama hesaplarında tutulmaktadır.

 
Merkez Bankasının altın rezervi nasıl değerlendirilmektedir?

Uluslararası standarda sahip olan Merkez Bankası altın rezervleri, rezerv yönetim politikası ve uluslararası bankacılık teamüllerine bağlı kalınarak doğrudan alım/satım, vadeli ve vadesiz altın deposu, altın swapları, stand-by imkanları ve location swap işlemleri yapılarak değerlendirilmektedir. Altın rezervlerinin yönetimi ile ilgili ayrıntılı bilgiye TCMB Genel Ağ sitesi (www.tcmb.gov.tr) "Duyurular" Basın Duyuruları/2005, 1 Eylül 2005 tarih, 2005-42 sayılı "Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Döviz Rezervlerinin Yönetim İlkeleri" başlıklı duyurunun içinde yer alan "Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Döviz Rezervi Yönetimi- Ağustos 2005" bağlantısına tıklanarak "Altın Rezervi Yönetimi" başlığı altındaki ekten ulaşılabilmektedir.

 
Sabit ve esnek döviz kuru sistemlerinin avantajları ve dezavantajları nelerdir? Tercih edilirken temelde neler baz alınmaktadır?

Genel olarak döviz kur sistemleri incelendiğinde bir uçta sabit diğer uçta da serbest dalgalı kur sistemi, arada ise sabit ve serbest dalgalı kur sistemlerinin bileşimi olan pek çok değişik kur sisteminin olduğu görülmektedir. Kur sistemleri esnek sistemlerden sabit sistemlere doğru sıralandığında; serbest dalgalı kur, yönetimli dalgalı kur, sürünen parite, sabit ayarlanabilir kur, para kurulu ve tam dolarizasyon şeklinde genel bir sıralama yapılabilir. Her döviz kuru sisteminin kendine özgü avantaj ve dezavantajları olup, hiçbir kur sisteminin bir diğerine tam bir üstünlüğünden söz etmek mümkün değildir. Herhangi bir ülkede başarılı olmuş bir döviz kuru sisteminin bir başka ülkede de başarılı sonuçlar vereceğini beklemek de anlamlı olmayıp, kur sistemlerinin her ülkenin içinde bulunduğu makroekonomik koşullar içinde değerlendirilmesi gerekmektedir.

Uygulanacak kur sisteminin seçimi ülke ekonomisinin büyüklüğü, coğrafi konumu, üretim çeşitliliği, dışa açıklık düzeyi, enflasyon oranı, politik belirsizlik, dış şoklara karşı kırılganlık düzeyi, dolarizasyon (para ve aktif ikamesi), rezerv yeterliliği, türev piyasaların gelişmişlik düzeyi gibi birçok kritere bağlıdır. Ancak ülkelerin kendine özgü koşullarından bağımsız olarak, tüm ekonomilerde teoride "imkansız üçleme" hipotezinin geçerli olduğu söylenebilir. Bu hipoteze göre, bir ekonomi aynı anda döviz kuru istikrarı, bağımsız para politikası ve finansal serbestiyi hedefleyemez. Bir başka deyişle, dışa açık bir ekonomide hem bağımsız bir para politikası uygulamak, hem de esnek olmayan bir kur sistemini sürdürmek mümkün değildir. Dışa açık ekonomilerde, merkez bankalarının parasal hedefler veya kur hedefleri arasında bir tercih yapması gerekir.

Kur sisteminin seçimi güvenilirlik ve esneklik arasında da bir tercihe dayanmaktadır. Esnek kur sistemleri içsel ve dışsal şokların gerektirdiği ayarlamaları döviz kurlarına yansıttığından parasal büyüklükler yabancı sermaye hareketlerinin etkisine maruz kalmamakta ve merkez bankaları bağımsız para politikası uygulama olanağı bulmaktadır. Ancak bu esneklik karşılığında merkez bankaları güven kaybına uğrayabilmektedir. Buna karşılık, sabit kur sistemlerinin esnekliği azaltmakla birlikte daha yüksek bir güvenilirlik sağladığı kabul edilmektedir.

Esnek kur sistemleri döviz piyasalarının şeffaf ve verimli çalıştığı varsayımına göre serbest olarak belirlenen kurların temel ekonomik değişkenlerdeki gelişmeleri yansıtması ilkesine dayanmaktadır. Bu sistemlerde para politikası bağımsız olarak belirlenmekte ve döviz kurları uygulanan politikaların sonuçlarını yansıtmaktadır.

Sabit kur sistemleri ise, döviz kurunun belirlenen başka bir ülke parası veya birkaç ülke parasından oluşan bir sepet değerine sabitlenmesi ve döviz kurlarının değişim oranının söz konusu ülke paralarının değişim oranına bağlanması olarak tanımlanabilir. Sabit kur sistemleri döviz kurlarının çapa olarak kullanılmasıyla parasal bir disiplin sağlamaktadır.

- Sabit döviz kuru sistemlerinin avantajları:

Sabit kur sistemleri, kurlar sabit olarak tutulabildiği veya sabit tutulabileceğine olan güven azalmadığı sürece, ekonomik birimlere geleceğe dönük olarak planlama ve fiyatlama yapma olanağı tanımakta ve böylelikle yatırım ve ticaret hacminin genişlemesine yardımcı olmaktadır.

Sabit kur sistemlerinde ekonomik birimler geleceğe yönelik ücret ve fiyatları beklenen kur artış oranına uygun olacak şekilde belirleyerek, enflasyonun düşürülmesine yardımcı olabilirler.

Sabit kur sistemleri merkez bankalarına döviz kurlarını kendi belirlediği denge seviyesinde tutma imkanı tanımaktadır.

Finansal araçların veya piyasaların esnek bir döviz kuru sistemini uygulamaya imkan verecek kadar gelişmediği ülkelerde, para politikası uygulamalarına disiplin getireceğinden sabit kur sistemleri uygulamak tercih edilebilir.

- Sabit döviz kuru sistemlerinin dezavantajları:

Sabit döviz kuru sistemi para politikasına kısıtlar koymaktadır. Uygulanan para politikası döviz kurunun sabitlendiği ülkenin uyguladığı para politikası ile çelişmesi ve parasal hedeflerde sapmalar meydana gelmesi durumunda ortaya çıkacak istenmeyen sermaye hareketleri, merkez bankası müdahalelerini zorunlu kılabilir. Sermaye girişleri enflasyon üzerinde baskı yaratabilir, sermaye çıkışları ise rezervlerde erimeye neden olabilir.

Merkez bankasının müdahalelerin likidite üzerindeki olumsuz etkilerini dengelemek üzere ters taraflı sterilizasyon işlemleri yapması gerekebilir ve bu işlemler merkez bankalarına ek maliyetler yükler.

Sabit kur sistemleri para otoritesinin kredibilitesinde bir azalma olması durumunda spekülatif ataklara açık hale gelmektedir. Bu nedenle, merkez bankalarının spekülatif atakları caydırabilmek için yüksek düzeyde rezerv bulundurmaları gerekmektedir.

Sabit kur sistemlerinde merkez bankalarınca belirlenen döviz kurunun denge seviyesi olup olmadığını ve denge kurunu merkez bankasının piyasadan daha iyi belirleyip belirleyemeyeceğini kesin olarak söylemek mümkün değildir.

Sabit kur sistemlerinde döviz kurları nominal olarak sabit kalsa da önemli bir gösterge ve hatta kimi zaman hedef olabilen reel kurlar değişebilmektedir.

Dış şoklar döviz kurlarına yansımamakta, etkisini işsizlik ve ekonomik faaliyetlerdeki değişikliklerle göstermektedir.

- Esnek döviz kuru sistemlerinin avantajları:

Döviz kuru piyasada serbestçe belirlenmekte, mal ve varlık piyasalarında gerçekleşen veya beklenen arz-talep değişimleri döviz kuruna yansımaktadır.

Piyasaların tam etkin çalıştığı kabul edilirse, esnek kur sistemlerinde piyasada fiyat dengesizlikleri oluşması mümkün olmadığından spekülatif hareketlerle kâr elde edilmesi imkanı da ortadan kalkmaktadır. Esnek kur sistemleri içsel ve dışsal şokların gerektirdiği ayarlamaları döviz kurlarına yansıttığından parasal büyüklükler yabancı sermaye hareketlerinin etkisine maruz kalmamakta ve merkez bankaları bağımsız para politikası uygulama olanağı bulmaktadır.

Döviz arz ve talebi piyasa tarafından dengelendiğinden merkez bankası müdahaleleri de en aza indirgenmektedir.

-Esnek döviz kuru sistemlerinin dezavantajları:

Döviz kurlarının gelecekteki değerine ilişkin belirsizlikler ekonomik birimlerin geleceğe ilişkin planlama ve fiyatlamalarını sağlıklı olarak yapabilmelerini zorlaştırmaktadır. Döviz kuru belirsizliklerine karşı türev işlemler aracılığıyla korunma sağlamak mümkün olsa da bu tür sigorta işlemleri maliyetleri artırmaktadır. Döviz piyasaları nadiren verimli çalıştığından döviz kurları geçici de olsa dönemsel dengesizlikler gösterebilmekte ve bu durumda spekülatif kâr olanakları doğabilmektedir. Ayrıca, yüksek nominal ve reel döviz kuru dalgalanmaları yanlış bir kaynak dağılımına sebep olabilmektedir.

 
Madeni yabancı ülke paraları ile alım satım işlemleri yapılabilir mi?

Bilindiği üzere, Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Karar ile T.C. Başbakanlık Hazine Müsteşarlığının 91-32/5 Sayılı Tebliğine ilişkin Merkez Bankasının I-M Sayılı Genelgesinde, dövize ilişkin işlemlerin Merkez Bankasınca alım satım konusu yapılan dövizler üzerinden yapılacağı ve bunlar dışında sayılan döviz ve efektiflerin alım ve satımına ilişkin işlemlerin uluslararası piyasalardan alınacak verilere göre bankalar, özel finans kurumları, yetkili müesseseler, PTT ve kıymetli maden aracı kuruluşlarınca serbestçe tespit edilen kurlar üzerinden yapılacağı belirlenmiştir. Döviz ve efektif tanımı ise Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Karar ile yapılmaktadır. Buna göre döviz, efektif dahil yabancı parayla ödemeyi sağlayan her nev'i hesap, belge ve vasıtaları, efektif ise banknot şeklindeki bütün yabancı ülke paralarını ifade etmektedir. Söz konusu tanımlardan da görüleceği üzere, madeni yabancı ülke paraları efektif tanımında kapsam dışı bırakıldığından alım satıma konu edilmemektedir.

 
Rezerv Yeterlilik Göstergesi Nasıl Tanımlanır ve Hesaplanır?

Uluslararası rezervler, parasal otoritenin kontrolünde bulunan altın ve yabancı para karşılığı bulunan dış varlıklar bütünüdür. Döviz rezervleri, ödemeler dengesi finansman ihtiyacını karşılamak, piyasalara etkin müdahale edebilmek ve dış borçlanma için kaynak sağlama açısından önemlidir. Özellikle finansal kriz dönemlerinde, rezervler yolu ile piyasanın likiditesi düzenlenerek krizin daha da derinleşmesinin önüne geçilebilmektedir. Dolayısıyla, rezerv tutmak ülkeler açısından önemlidir. Rezervlerin yeterliliği konusunda genel kabul görmüş bir ölçüt bulunmamakla birlikte, uluslararası düzeyde yaygın olarak kullanılan bazı göstergeler aşağıda tanımlanmıştır: 

Uluslararası Rezervlerin İthalatı Karşılama Oranı (Ay)

Rezervlerin yeterliliği konusunda kullanılan yaklaşımlardan birisi, uluslararası rezervlerin ithalatı karşılama oranıdır ve uluslararası rezervlerin üç aylık ithalatı karşılaması yeterli olarak değerlendirilmektedir. “Merkez Bankası Brüt Uluslararası Rezervler (altın dahil)” verisinin TÜİK’in yayımladığı “ithalat (c.i.f.)” verisine bölünmesiyle elde edilir.

Uluslararası Rezervler / Kalan Vadeye Göre Kısa Vadeli Dış Borç Stoku (KVDB)

Merkez Bankası Net Uluslararası Rezervlerinin Kalan Vadeye Göre KVDB stokuna oranı olarak hesaplanmaktadır. “Merkez Bankası Net Uluslararası Rezerv” değeri “Merkez Bankası Brüt Uluslararası Rezervler (altın dahil)” verisine “Bankalar (Muhabir Mevcudu ve Efektif Kasası)” verisi eklenerek elde edilmektedir. Kalan Vadeye Göre KVDB ise bir yıl içinde geri ödemesi yapılacak toplam dış borç rakamını ifade etmektedir.

 IMF Tanımlı Yeni Rezerv Yeterlilik Göstergesi

IMF tarafından 2011 yılında gelişmiş, gelişmekte olan ve düşük gelir grubundaki ülkeler için ayrı ayrı hesaplanabilecek yeni bir ölçüt tanımlanmıştır.[1] Bu ölçütün oluşturulmasında iki aşamalı bir yöntem benimsenmiştir:

  • İlk aşamada, ödemeler dengesi üzerinde baskı oluşturabilecek potansiyel kaynakların karşılaştırmalı risklerini yansıtan bir gösterge oluşturulmuştur (Yeni Ölçüt).
  • İkinci aşamada ise, birinci aşamada hesaplanan riske göre ağırlıklandırılmış göstergeye (Yeni Ölçüt) oranla ne kadar rezerv tutulması gerektiği hesaplanmıştır.

Buna göre, Türkiye’nin de aralarında bulunduğu gelişmekte olan ekonomiler için dalgalı kur rejimleri esas alınarak hesaplanan Yeni Ölçüt aşağıdaki gibidir:

YENİ ÖLÇÜT: [%30* Kalan Vadeye Göre KVDB] +[%5*Geniş Para Arzı (M2)] +[%5*(İhracat f.o.b. + Hizmet Gelirleri)] +[ %15*Diğer Yükümlülükler]

Yukarıdaki formülde ülkemiz için kullanılan değişkenlerin açıklamaları aşağıda verilmektedir:

  • Geniş Para Arzı (M2); Elektronik Veri Dağıtım Sistemi (EVDS)’nde yer alan “Para Arzı ve Karşılık Kalemleri (Aylık, Bin TL)” veri grubunun “M2” zaman serisi alınmıştır.
  • İhracat (f.o.b.) + Hizmet Gelirleri kalemi; Altıncı El Kitabı’na göre yayımlanmakta olan  “Ödemeler Dengesi İstatistikleri”ndeki “I-A.1.1.1.İhracat f.o.b.” kalemi ile “I-B.a.Gelir” kaleminin toplamı yıllıklandırılarak kullanılmıştır.
  • Diğer Yükümlülükler; “Uluslararası Yatırım Pozisyonu” istatistiklerinde yer alan “B.Yükümlülükler/2.Portföy Yatırımları” ile “B.Yükümlülükler/3.Diğer Yatırımlar” kalemlerinin toplamından, Kalan Vadeye Göre KVDB verisi çıkarılarak kullanılmaktadır.                                             

Sonraki aşamada ise Rezerv Yeterlilik Göstergesi’ni oluşturabilmek için, “Merkez Bankası Brüt Uluslararası Rezervler (altın dahil)” verisi, yukarıdaki formüle göre hesaplanan Yeni Ölçüte bölünmüştür: 

Rezerv Yeterlilik Göstergesi (RYG) = (Brüt Uluslararası Rezervler (altın dahil)  / Yeni Ölçüt) * 100

Yeni yaklaşıma göre hesaplanan Rezerv Yeterlilik Göstergesi’nin yüzde 100 ile yüzde 150 oranları arasında gerçekleşmesi, rezerv düzeyinin “yeterli” olduğunun bir göstergesi olarak değerlendirilmektedir.[2]

[1] IMF (2011) “Assessing Reserve Adequacy”. IMF Policy Papers, Washington, 14 Februay 2011. Bakınız: http://www.imf.org/external/np/pp/eng/2011/021411b.pdf

[2] Türkiye örneği için bakınız: Ödemeler Dengesi Raporu, 2012-IV, Kutu 5, sayfa 27.

 
TÜRKİYE CUMHURİYET MERKEZ BANKASI İdare Merkezi Anafartalar Mah. İstiklal Cad. No:10 06050 Ulus Altındağ Ankara Telefon : (+90 312) 507 50 00 | Faks : (+90 312) 507 56 40