Piyasalar

Piyasalar
Devlet tahvili ve bono piyasalarının işleyişi nasıldır?

Devlet tahvili, T.C. Başbakanlık Hazine Müşteşarlığı tarafından 1 yıldan uzun vadeli olarak ihraç edilen devlet iç borçlanma senetleridir (DİBS). Hazine bonosu ise Hazine tarafından ihraç edilen vadesi 1 yıla kadar olan DİBS'lerdir. Ülkemizde borçlanma senetleri piyasasında çoğunlukla Hazine borçlanma senetleri işlem görmektedir. Özel kesim borçlanma senetleri ihraçları son dönemde artış göstermekle birlikte söz konusu senetlerin işlem hacimleri düşük seviyelerdedir.

Borçlanma senetlerinin işlem gördüğü piyasalar, birincil ve ikincil piyasalar olmak üzere ikiye ayrılır. Birincil piyasalar, menkul kıymetlerin ilk defa piyasaya çıkarıldığı ve ihraç eden kuruma gereksinim duyduğu fonu sağlayan piyasalardır. Buna göre, DİBS, Hazine adına Merkez Bankası tarafından yürütülen ihalelerle ihraç edilir. İkincil piyasalar ise, menkul kıymetlerin ihraçları sonrası alınıp satılabildiği piyasalardır. Bu piyasalar, tasarruf sahiplerine ellerindeki menkul kıymetleri her an nakde çevirebilmelerine olanak tanımalarından dolayı önem taşımaktadır. Ülkemizde en aktif ve organize DİBS ikincil piyasası Borsa İstanbul A.Ş. (BİST) bünyesindeki Tahvil ve Bono Piyasası Kesin Alım-Satım ve Repo-Ters Repo Pazarlarıdır. Bu piyasalara, aracı kurumlar ve bankalar katılabilmekte olup, BİST’in kuralları geçerlidir. Merkez Bankasının da üyesi olduğu BİST’te katılımcılar talep ve tekliflerini gerekli tüm ayrıntıları ile BİST sistemine gönderirler. En iyi talep ve teklif sistemde karşılaştığında belirlenen işletim kuralları çerçevesinde işlemler gerçekleşir.

Ayrıca, Merkez Bankası tarafından açık piyasa işlemleri kapsamında DİBS kullanılarak gerçekleştirilen kesin alım-satım ve repo (geri satım vaadi ile alım)-ters repo (geri alım vaadi ile satım) işlemleri de ikincil piyasa işlemleridir. Merkez Bankası, para politikası hedefleri çerçevesinde, para arzının ve ekonominin likiditesinin etkin bir şekilde düzenlenmesi amacıyla açık piyasa işlemlerini gerçekleştirir. Açık piyasa işlemleri, günümüz merkez bankacılığının en etkin para politikası aracıdır.

Merkez Bankası bu işlemleri kendi bünyesinde ihale veya kotasyon yöntemiyle ve/veya BİST Tahvil ve Bono Piyasası Kesin Alım-Satım Pazarı ile Repo-Ters Repo Pazarına katılmak suretiyle gerçekleştirebilir. Piyasalarda belirsizliğin, fiyat ve faiz oranlarında dalgalanmaların olduğu dönemlerde yoğun bir şekilde başvurulan kotasyon yönteminde, işlemlerin gerçekleştirileceği faiz oranı ve/veya fiyat ile alım-satımı yapılacak menkul kıymetlerin vadesi ya da repo-ters repo işlemi vadeleri Merkez Bankasınca piyasa koşulları göz önünde bulundurularak belirlenir. İhale yönteminde ise, Merkez Bankası alım-satımı yapılacak kıymet vadelerini veya repo-ters repo işlem vadelerini açıkladıktan sonra, faiz oranları ve fiyatlar bankalar ve aracı kurumlar tarafından serbestçe belirlenmektedir. Daha önce de belirtildiği gibi, ikincil piyasa işlemlerinde yaygın olarak DİBS kullanılmaktadır. Bu bağlamda, kesin alım işlemleri, piyasada likidite ihtiyacının kalıcı olduğu durumlarda DİBS alımı suretiyle piyasanın fonlanması işlemidir. Likidite ihtiyacının geçici olduğu durumlarda ise işlem vadesi 91 günü geçmemek üzere repo işlemi tercih edilir. Öte yandan, piyasada kalıcı likidite fazlası durumunda kesin satım, geçici likidite fazlası durumunda da yine işlem vadesi 91 günü geçmemek üzere ters repo işlemi yapılır. Alım yönlü işlemlerde (kesin alım, repo ilk işlemi ve ters repo dönüş işlemi) kıymet teslim alınmadan bedelin ödenmesi, satım yönlü işlemlerde (kesin satım, ters repo ilk işlemi ve repo dönüş işlemi) ise bedelin alınmadan kıymetin teslim edilmesi söz konusu değildir. Taraflar arasındaki tüm nakit transferleri Elektronik Fon Transferi (EFT) ve tüm menkul kıymet (diğer bir deyişle DİBS) transferleri de Elektronik Menkul Kıymet Transferi (EMKT) sistemleri üzerinden yapılır.

 
Devlet İç Borçlanma Senedi (DİBS) ihaleleri ne zaman veya hangi sıklıkla yapılmaktadır?

Hangi haftalar ihale düzenleneceği bilgisi, Hazinenin ay sonları itibarıyla gelecek aya ilişkin olarak yayımladığı İç Borçlanma Stratejisi’nde yer almaktadır. İhalelere ilişkin ayrıntı bilgiler ise, ihaleden en az 1 işgünü öncesinde Hazine tarafından kamuoyuna duyurulmakta olup, söz konusu duyurulara Hazinenin Genel Ağ sitesinden www.hazine.gov.tr ulaşılabilmektedir. İhaleler genel olarak pazartesi ve/veya salı günleri düzenlenmektedir.

 
Devlet İç Borçlanma Senedi (DİBS) ihalelerinde Merkez Bankasının rolü nedir?

Merkez Bankası, 1211 sayılı Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Kanunu ile 4749 sayılı Kamu Finansmanı ve Borç Yönetiminin Düzenlenmesi Hakkında Kanun çerçevesinde Hazinenin mali ajanı sıfatıyla Hazine adına, DİBS ihalelerini fiilen gerçekleştirmekle yükümlüdür. İhale yolu ile ihraç edilecek senetlerin özellikleri ve ihraç koşulları Hazine tarafından belirlenerek kamuoyuna duyurulmakta, ihale teklifleri ise Merkez Bankası tarafından toplanmaktadır. Tekliflerin toplanmasını takiben Merkez Bankası teklif listelerini Hazineye iletmektedir. Hazinenin nihai satış tutarını belirlemesinin ardından ihale sonuçları Merkez Bankası tarafından kamuoyuna duyurulmaktadır. İhale günü teminatların toplanması ve kazanamayanlara iadesi, ihraç günü ise ihale bedelinin alınması ve kıymetlerin katılımcılara teslim edilmesi işlemleri de Merkez Bankası tarafından yürütülmektedir.

 
Devlet İç Borçlanma Senetleri (DİBS) faiz oranlarına nasıl ulaşılabilir?

DİBS'lerin işlem gördüğü piyasalar birincil ve ikincil piyasalar olmak üzere ikiye ayrılır.

DİBS'ler birincil piyasada, Hazine adına Merkez Bankasınca yürütülen Devlet İç Borçlanma Senedi ihalelerinde ihraç edilir. Söz konusu ihraçlarda oluşan faiz oranlarına Merkez Bankası Genel Ağ sitesinde yer alan

http://www.tcmb.gov.tr/wps/wcm/connect/TCMB+TR/TCMB+TR/Main+Menu/Istatistikler/Piyasa+Verileri

bağlantısından ulaşılabilmektedir.

DİBS'lerin işlem gördüğü organize ikincil piyasa ise, BİST nezdinde faaliyet göstermekte olan Tahvil ve Bono Piyasası olup, bu piyasada söz konusu kıymetlere ilişkin olarak gerçekleşen faiz oranlarına ise BİST’in

www.borsaistanbul.com

adresli Genel Ağ sitesinden ulaşılabilmektedir.

 
Devlet İç Borçlanma Senedi (DİBS) bireysel yatırımcılar tarafından Merkez Bankasından alınabilir mi?

Bireysel yatırımcılar, sadece Hazine adına Merkez Bankasınca gerçekleştirilen DİBS ihaleleri kapsamında DİBS alabilirler. Teklif verme ve teminat yatırma işlemlerini TCMB şubelerinden gerçekleştirebilirler.

 
Devlet İç Borçlanma Senedi (DİBS) ihalelerine bireysel yatırımcılar Merkez Bankası şubelerinden nasıl katılabilir?

İhale günü teklif verme süresinin sonuna kadar (mevcut durumda saat 12.00'ye kadar) Merkez Bankası şubelerine T.C. kimlik numaraları ve kimlik belgeleriyle birlikte başvuran bireysel yatırımcılar ihaleye doğrudan teklif verebilmektedir. İhale tekliflerinde, katılımcının hangi fiyattan ne kadar nominal tutarda senet almak istediğini belirtmesi gerekmektedir. İhale tekliflerinde minimum tutar Türk lirası (TL) cinsi DİBS ihalelerinde nominal 1000 TL iken, döviz cinsi DİBS ihalelerinde nominal 10.000 ABD doları veya 10.000 eurodur.

İhaleye teklif veren bireysel yatırımcıların, teklif veya tekliflerinin toplam nominal tutarı üzerinden hesaplanan yüzde 1'lik teminat tutarını Merkez Bankası hesaplarına yatırmaları gerekmektedir.

- TL cinsi ve dövize endeksli DİBS ihalelerinde, ihaleyi kazanan katılımcının fark bedelini (ödemesi gereken toplam tutar ile yatırdığı toplam teminat tutarı arasındaki farkı) valör (ihraç) günü ilgili hesaba yatırması gerekmektedir. İhaleyi kazanamayan yatırımcıya yatırdığı teminat tutarı ihale günü iade edilmektedir.

- Döviz cinsi DİBS ihalelerinde ise, TCMB şubeleri aracılığıyla ihaleye katılanlar, verecekleri ABD doları veya euro cinsinden nominal teklifin yüzde 1’i tutarında efektifi teminat olarak yatırır. İhaleyi kazanamayan tekliflere ait, ABD doları veya euro efektif teminat tutarları ihale tarihinde iade edilecektir. İhaleyi kazanan tekliflere ait ABD doları veya euro efektif teminat tutarları ihale bedelinin tamamından düşülür ve katılımcı valör tarihinde bu şekilde hesaplanan fark bedelini yatırır.

İhalede kazanılan tutarın kısmi olarak ödenmesi durumunda, katılımcının Müsteşarlık tarafından kabul edilen tekliflerinin fiyatları dikkate alınarak, Müsteşarlık lehine olan tekliflerin karşılığı olan ödemelerin öncelikli olarak yapıldığı kabul edilir ve katılımcının yaptığı ödeme karşılığında almaya hak kazandığı nominal DİBS tutarı buna göre yeniden hesaplanır. Valör tarihinde katılımcıya kısmi ödeme karşılığı aktarılan nominal tutarın hesaplanan bu tutardan yüksek olması halinde fazla DİBS katılımcı tarafından TCMB’ye iade edilir. Bu işlemler sonrasında katılımcıya aktarılmış olan nominal tutarın nihai değeri üzerinden hesaplanan teminat tutarı valör tarihini takip eden 1 işgünü sonrasında katılımcıya iade edilir. Ödemesi gerçekleşmemiş DİBS tutarına ilişkin teminat ise Müsteşarlığa irat kaydedilir.

İhaleyi kazandığı halde, ihale yükümlülüğünü kısmen veya tamamen yerine getirmeyen katılımcıların teminatları Hazineye irat kaydedilir. Teminatı Hazineye irat olarak kaydedilen yatırımcı en az 4 ihaleye yüzde 20 teminatla katılmak zorundadır. Yüzde 20 teminatla ihaleye giren cezalı katılımcı, kazandığı ihalenin ardından teminatın üzerine yatırması gereken tutarı yatırmadığı takdirde, sonraki ihalelere yüzde 100 teminatla katılmak zorundadır.

Tekrar yüzde 1'lik teminat oranı ile ihalelere katılabilmek, yükseltilmiş teminatla en az 4 ihaleye katılımın ardından Hazinenin uygun görüşü ile mümkün olabilmektedir.

İhale katılımcılarının, ihalesi yapılan DİBS ile ilgili damga veya pul parası türünden yerine getirmeleri gereken herhangi bir yükümlülükleri bulunmamaktadır.

Hazinenin nihai satış tutarını belirlemesinin ardından ihale sonuçları Merkez Bankası tarafından kamuoyuna duyurulmaktadır. İhaleye ilişkin tüm işlemler tamamlanınca da Merkez Bankası Genel Ağ sitesinde www.tcmb.gov.tr ilgili veriler açıklanmaktadır.

 
Vadeli işlem sözleşmeleri nedir?

Vadeli işlem sözleşmeleri, belirli bir vadede, önceden belirlenen fiyat, miktar ve nitelikteki malı, kıymetli madeni, finansal göstergeyi, sermaye piyasası aracını veya dövizi alma veya satma yükümlülüğü veren sözleşmelerdir.

 
Vadeli işleme konu olabilecek araçlar nelerdir?

Vadeli işlem sözleşmeleri genellikle mallara (tarımsal ürün, enerji ürünleri, metaller gibi…), hisse senetlerine, hisse senedi endekslerine, faiz oranlarına, dövize dayalı olarak düzenlenirken hızla gelişen günümüz mali piyasalarında değişen yatırımcı ihtiyaçlarına paralel olarak hava durumu gibi birçok farklı değişkene dayalı olarak düzenlenen vadeli işlem sözleşmeleri de işlem görmeye başlamıştır.

 
Vadeli işlem neden yapılmaktadır?

Vadeli işlem piyasalarında korunma, spekülasyon ve arbitraj amaçlı işlem yapılabilmektedir:

Korunma Amaçlı İşlemler: Spot piyasada pozisyonu olup fiyat riskinden korunmak isteyen yatırımcılar gelecekteki fiyatı sabitlemek amacıyla vadeli işlem piyasasında işlem yaparlar. Spekülasyon Amaçlı İşlemler: Spekülasyon amaçlı işlem yapan yatırımcılar fiyat hareketlerinden kazanç sağlamak üzere risk alırlar. Spekülatörler bu suretle piyasaların likit olmasını sağlarlar.

Arbitraj Amaçlı İşlemler: Aynı anda, aynı vadeli işlem sözleşmelerinin işlem gördüğü piyasalar arasındaki fiyat farklarından veya spot piyasa ile vadeli piyasa arasındaki fiyat farklılıklarından faydalanarak kâr elde etmek amacıyla yapılan işlemlerdir. Aynı anda bir piyasada alım, diğer piyasada da satım yapıldığı için açık pozisyon taşınmamakta, diğer bir ifadeyle herhangi bir risk alınmamaktadır.

 
Vadeli işlem piyasalarındaki pozisyon türleri nelerdir?

Vadeli işlem piyasalarında alınan pozisyon türleri şunlardır:

Uzun Pozisyon: Vadeli işlem sözleşmesi satın alarak uzun pozisyon alan taraf, sözleşmenin vadesi geldiğinde sözleşmeye konu teşkil eden varlığı sözleşmede belirtilen fiyattan ve miktarda satın almak veya nakdi uzlaşmayı sağlamakla yükümlüdür.

Kısa Pozisyon: Vadeli işlem sözleşmesi satarak kısa pozisyon alan taraf, sözleşmenin vadesi geldiğinde sözleşmeye konu teşkil eden varlığı sözleşmede belirtilen fiyat ve miktarda satmak veya nakdi uzlaşmayı sağlamakla yükümlüdür.

Uzun veya kısa pozisyon sahibi olan taraflar pozisyonlarını kapatmak istediklerinde, kısa pozisyon sahibi iseler aynı sözleşmede alım, uzun pozisyon sahibi iseler aynı sözleşmede satım yaparak sahip oldukları pozisyonu kapatabilirler.

 
Vadeli işlemlerin sağladığı avantajlar nelerdir?

Vadeli işlem piyasaları, spot piyasada ortaya çıkan risklerin ortadan kaldırılması veya yönetilmesi, gelecekteki fiyat değişimlerine karşı bugünden alım-satım satım yapılması sonucu tarafların olası fiyat dalgalanmalarına karşı korunmalarını sağlar. Bu piyasalar üreticilere, ithalat ve ihracatçılara, portföy yöneticilerine, bankacılara ve yatırımcılara fiyatların gelecekteki seyirleri hakkında fikir vererek risk ve stok yönetiminde yol gösterici olurlar. Vadeli işlem piyasalarında yatırımcılar, spot piyasalara oranla daha düşük miktarlarda sermaye ile işlem yapabilme şansına sahiptirler. Spot piyasalarda işlem tutarının tamamı tahsil edilirken, vadeli piyasalarda "marjin" adı verilen işlem tutarına oranla daha düşük miktardaki teminat tutarı ile işlem yapılabilmektedir.

 
Vadeli işlem piyasasında takas merkezinin rolü nedir?

Vadeli işlem piyasasında takas merkezi, alıcı karşısında satıcı, satıcı karşısında alıcı konumuna geçerek katılımcıların hak ve yükümlülüklerini teminat altına alır. Başka bir deyişle karşı taraf riskini ortadan kaldırır. Takas merkezi ayrıca, işlem teminatları ile oluşan kâr ve zararı günlük olarak ilgili hesaplara aktarır.

 
Libor ve Euribor faiz oranı nedir ve güncel oran nasıl öğrenilebilir?

Londra bankalar arası piyasasında bankaların teminatsız borç verme karşılığında talep etmiş oldukları faiz oranı olan Libor (London Interbank Offer Rate) her gün British Bankers' Association (BBA) tarafından belirlenmekte ve söz konusu faiz oranları BBA'nın Genel Ağ sitesinde bir hafta gecikmeli olarak yayımlanmaktadır. Uluslararası piyasalarda borç alıp vermede ve türev araçların fiyatlandırılmasında referans faiz oranı olarak kullanılan libor faiz oranları ile ilgili ayrıntı bilgiye ve geçmişe dönük verilere BBA'nın Genel Ağ sitesindeki  www.bba.org.uk "Historic BBA Libor Rates" alt başlığından ulaşılabilmektedir.

1999 yılında euronun Avrupa Birliğinin resmi para birimi olması sonucunda AB içindeki para piyasalarında gösterge niteliğinde faiz oranı olarak kullanılmaya başlanan Euribor (Euro Interbank Offered Rate) faiz oranları ile ilgili bilgilere ve geçmişe dönük verilere http://www.emmi-benchmarks.eu/  adresinden ulaşılabilmektedir.

 

 
Vadeli işlem piyasasında işlem teminatı ne ifade etmektedir?

Vadeli işlemler piyasasının güvenlik mekanizmasıdır. Yatırımcılar, pozisyon açılırken öncelikle işlem yapılacak kontrat için öngörülen azami günlük fiyat hareket limitine yakın başlangıç teminatı yatırmak durumunda olup, teminatlar piyasadaki günlük fiyat hareketleri karşısında güncelleştirilen ve sürdürme teminatı adı verilen, korunması gereken alt düzeyin altına düşmemelidir.

 
Merkez Bankası uluslararası para transferlerini nasıl gerçekleştirmektedir?

Merkez Bankası, 1989 yılından itibaren SWIFT (Society for Worldwide Interbank Financial Telecommunication) üyesi olup, uluslararası para transferlerini söz konusu sistem aracılığıyla muhabirlerine gönderdiği ödeme mesajları kanalıyla gerçekleştirmektedir (Muhabir bankacılığı). Merkez Bankasının Türkiye'den yapılan uluslararası para transferlerindeki konumu, Türkiye'deki diğer SWIFT üyesi bankaların konumundan farksızdır. Merkez Bankası, yabancı para ödemeleri için, Türkiye'deki ticari bankalarca gerçekleştirilen yurt dışı para transferlerinde merkez konumunda değildir.

 
TCMB bünyesindeki Bankalararası Para Piyasası'nın işlevi nedir?

TCMB bünyesinde faaliyet gösteren Bankalararası Para Piyasası (Interbank), bankalar arasındaki rezerv hareketlerini teşvik etmek, bankacılık sisteminde kaynakların daha verimli kullanılmasını sağlamak ve kısa vadede nakit fazlası olup bunu plase etmek isteyen bankalar ile kısa vadeli nakit ihtiyacı bulunup bu ihtiyacını uzun dönemli varlıklarını elden çıkarmadan karşılamak isteyen bankaların birbirleriyle karşılaşmasını sağlamak amacıyla, 2 Nisan 1986 tarihinde kurulmuştur. Söz konusu piyasada bankalar kendilerine tanınan limitler çerçevesinde, önceden belirlenen vadelerde TL depo alım-satım işlemi gerçekleştirmektedirler. TCMB, 2 Aralık 2002 tarihine kadar bu piyasada aracı (blind broker) rolü üstlenmekte ve işlem yapan bankalar birbirlerini bilmeden TCMB üzerinden (TCMB'yi taraf kabul ederek) işlemlerini gerçekleştirmekteydiler. 1 Temmuz 2002 tarihinde başlayan TCMB'nin Bankalararası Para Piyasası'ndaki aracılık işlemlerinden aşamalı çekilme süreci, 2 Aralık 2002 tarihinde tamamlanmıştır. Bu tarihten itibaren TCMB, uygulanan para politikası çerçevesinde bu piyasada, TCMB faiz oranlarından TL depo borç almak ve borç vermek suretiyle bir çeşit açık piyasa işlemi gerçekleştirmektedir.

 
TCMB bünyesinde faaliyet gösteren Bankalararası Para Piyasası'nda gerçekleşen faiz oranlarına nasıl ulaşılır?

Bankaların TCMB bünyesindeki Bankalararası Para Piyasası'nda gerçekleştirdikleri işlemlere ait en düşük, en yüksek ve ağırlıklı ortalama basit faiz oranları ile işlem verilerine ulaşmak için yapılması gerekenler aşağıda sıralanmıştır;

Merkez Bankasının "www.tcmb.gov.tr" Genel Ağ sitesi ana sayfasından "İstatistikler-Elektronik Veri Dağıtım Sistemi (EVDS)" seçeneğine tıklayınız.

"Piyasa Verileri" bölümünden Bankalararası Para Piyasası İşlem Özetleri'ni tıklayınız.

Zaman Serileri içinde yer alan istediğiniz gözlem değerlerini seçerek Rapor'u tıklayınız.

Söz konusu sayfayı 'text file' olarak kaydediniz. Sonra bu dosyayı Excel ortamında açınız ve kaydediniz.

Rakamların diğer hücrelere kaymadığından emin olunuz.

 
Geç Likidite Penceresi (GLP) nedir?

Geç likidite penceresi TCMB'nin "borç veren son merci" işlevi çerçevesinde, bünyesinde faaliyet gösteren Bankalararası Para Piyasası'nda bankalara TL depo borç verme ve bankalardan TL depo borç alma işlemidir.

Geç likidite penceresinde işlemler gecelik vadede ve 16.00-17.00 saatleri arasında, zorunlu karşılıkların tesis süresinin son iş gününde ise 16.00-17.15 saatleri arasında gerçekleştirilmektedir. Geç likidite penceresinden faydalanmak isteyen bankalar teminatları karşılığında limitsiz olarak, TCMB kotasyonlarından TCMB'ye TL depo borç verebilmekte veya TCMB'den TL depo borç alabilmektedirler.

TCMB'nin geç likidite penceresi TL depo alış kotasyonu, gün içi işlemler için 10.00-16.00 saatleri arasında ilan ettiği alış kotasyonundan daha düşük, satış kotasyonu ise daha yüksek olarak Para Politikası Kurulu tarafından belirlenmektedir.

 
Hangi döviz havaleleri (yurt içi ve yurt dışı kaynaklı) alıcılarına Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası aracılığı ile ödenmektedir?

1) TCMB nezdinde hesabı bulunan kişilere (işçi dövizi hesaplarına) ve kuruluşlara yurt dışındaki muhabirlerimiz aracılığı ile gelen havaleler,

2) Yurt dışındaki sosyal güvenlik kurumlarınca muhabirimiz olan diğer merkez bankaları aracılığı ile gönderilen maaş havaleleri,

TCMB aracılığı ile ödenmektedir.

 
TÜRKİYE CUMHURİYET MERKEZ BANKASI İdare Merkezi Anafartalar Mah. İstiklal Cad. No:10 06050 Ulus Altındağ Ankara Telefon : (+90 312) 507 50 00 | Faks : (+90 312) 507 56 40