Ekonomik ve Parasal Birliğin (EMU) üçüncü ve son aşaması olan 1 Ocak 1999 ile 1 Ocak 2002 tarihleri arasında, üye ülkelerin ulusal para birimlerinin, Birliğin ortak para birimi olan euroya dönüşümünün hukuki çerçevesi ile ilgili olarak, Avrupa Birliği (AB) Konseyi tarafından hazırlanmış iki ayrı tüzük bulunmaktadır. Buna göre:

1-Maastricht Antlaşmasının 235. Maddesine istinaden Avrupa Birliği Konseyi tarafından çıkarılan EC 1103/97 sayılı Tüzük 20 Haziran 1997 tarihinde yürürlüğe girmiş olup, tüm AB üyesi ülkeler için geçerlidir. Bu çerçevede ;

• 1 Ocak 1999 tarihinden itibaren 1ECU, 1:1 oranında (1ECU=1EURO) euroya çevrilecektir.
• Sözleşmelerin Sürekliliği (pacta sund servanda) İlkesi çerçevesinde sözleşmelerin ve hukuki enstrümanların devamlılığı garanti altına alınmıştır. Euronun kullanımı; bir hukuki enstrümanın şartlarında değişikliğe yol açmayacak veya herhangi bir hukuki enstrümana dayalı olarak bir edimi yerine getirirken, akdin taraflarına bir mazeret öne sürme ya da sözleşmeyi tek taraflı olarak değiştirme ve fesetme hakkını vermeyecektir.
• 1 euronun EMU’ya üye ülkelerin paraları cinsinden değeri 6 rakam (six significant figures) olarak belirlenecektir. Euroya dönüşüm sırasında 1 Ocak 1999 tarihinde resmen saptanan ve geri dönüşü olmaksızın kesinleştirilen pariteler aynen alınacak, yuvarlama yapılmayacak, ters kotasyon kullanılmayacaktır. Bir ulusal paranın diğer bir ulusal paraya dönüşümü sırasında euro, virgülden sonra üç haneden daha az yuvarlanamayacaktır.
• Ulusal paralar yukarı ya da aşağı en yakın ondalığa tamamlanacaktır.

2-Maastricht Antlaşmasının 109 1(4) Maddesine göre hazırlanan EC/974/98 sayılı Tüzük 1 Ocak 1999 tarihinde yürürlüğe girecektir. Söz konusu düzenleme EMU üyeleri açısından bağlayıcıdır.

Buna göre:

• 1 Ocak 1999 tarihinden itibaren EMU’ya katılan ulusal paralar (yani, Alman markı, Fransız frangı, İtalyan lireti ve diğerleri) euronun alt birimi (sub-denomination) olarak işlem görecektir.
• 1 Ocak 1999-31 Aralık 2001 tarihleri arasındaki geçiş döneminde euro, taraflarca serbest olarak Zorunluluk/Yasak Yok İlkesi (no-compulsion/no-prohibition) çerçevesinde sadece kaydi işlemlerde kullanılacak, 1 Ocak 2002 tarihinden itibaren ise euro nakit olarak da kullanılmaya başlayacaktır. Bu dönemde taraflar aksine anlaşmadıkça ulusal paralar cinsinden düzenlenmiş kontratlar geçerli olmaya devam edecektir. Hesaptan yapılacak ödemelerde hesabın euro ya da ulusal paralar üzerinden tutulması mümkün olacak, borçlu geri ödemesini euro ya da ulusal para ile yapabilecek ve söz konusu miktar alacaklının hesabına herhangi bir değer kaybına sebebiyet vermeksizin 1 Ocak 1999’da saptanmış değişim oranları uygulanmak suretiyle yatırılacaktır. Söz konusu ödemelerde sözleşmede belirlenen ulusal para dışında başka bir ulusal para cinsinden ödeme teklifi kabul görmeyecektir. (FRF cinsinden borç DEM cinsinden ödenmeyecektir) 31 Aralık 2001 tarihinden sonra sözleşmeler euro üzerinden yapılacak, ulusal paralar kullanılmayacaktır. Ayrıca, sözleşmelere dayanarak ihraç edilen çek, hesap cüzdanı, döviz üzerinden düzenlenmiş senetler, yükleme senetleri gibi kıymetli evrakların değiştirilmesi gerekmeyecek, ancak bunların üzerinde ulusal paralar cinsinden ifade edilmiş miktarlar söz konusu dönüşüm kuralları çerçevesinde sadece euro cinsinden okunacak ve geçerlilik kazanacaktır.
• Kamu borçlarının euroya dönüşümü (redenomination) zorunluluk/yasak yok ilkesinin istisnasını oluşturmaktadır. 1 Ocak 1999 tarihinden itibaren kamu borçları euro üzerinden ihraç edilecek, “outstanding” kamu borçları ise belirlenen sabit oranlardan euroya çevrilecektir. Zorunluluk/yasak yok ilkesinin diğer istisnaları ise, sermaye piyasasında işlem görecek menkul kıymetler ile diğer borçlular tarafından ihraç edilen para piyasası araçlarıdır.
• Geçiş dönemi sonunda (31 Aralık 2001) tüm sözleşmelerde ulusal para birimleri sabit dönüşüm oranları kullanılarak, otomatik olarak euroya dönüştürülecek ve o tarihten sonra ulusal para birimleri ile ifade edilmiş sözleşmelerin geçerliliği kalmayacaktır.
• 1 Ocak 2002 tarihinden itibaren euro kağıt ve madeni paraların tedavüle çıkması ile euro, Euro Alanında tam hukuki statüye sahip tek para olacaktır. EMU’ya katılan ülkelerin ulusal kağıt ve madeni paraları ise en geç 30 Haziran 2002 tarihinde tedavülden kaldırılacağından bu tarihten itibaren euronun artık EMU üyelerinde herhangi bir ulusal para birimi ile hukuki statü paylaşımı söz konusu olmayacaktır.

EC 1103/97 sayılı Tüzük çerçevesinde dönüşüm ve yuvarlama kuralları Üçlü Dönüşüme (Triangulation) tabidir. Üçlü dönüşüm aşağıdaki şekilde yapılacaktır:

• Bir ulusal paranın diğer ulusal paraya dönüşümü sırasında euro, aracı gibi kullanılacaktır. Euro virgülden sonra en az üç hane olarak yuvarlanacaktır. (BİRİNCİ AŞAMA)
• Ulusal paralar yukarı ya da aşağı en yakın ondalığa tamamlanacaktır.(İKİNCİ AŞAMA)

Birinci Aşama: 1FRF=1/6.64145EUR=0.1505695EUR yuvarlamadan sonra 0.151EUR olmaktadır.

İkinci Aşama: 1FRF=0.151EURX40.8434BEF=6.1673534BEF yuvarlamadan sonra 6BEF olmaktadır. Burada BEF’in piyasada kullanılan en küçük birimi 50 “centimes” olduğundan, alt birime değil, ana birime yuvarlama yapılmıştır.

• 1 euronun Parasal Birliğe katılan üyelerin paraları cinsinden değeri nokta dikkate alınmadan altı rakam olarak belirlenecektir. (1EUR= 1.97048DEM gibi) Euroya dönüşüm sırasında saptanmış geri dönülemez sabit pariteler aynen alınacak, yuvarlama yapılmayacak, euro ve ulusal paralar cinsinden hesaplamalarda aynen kullanılacaktır.
• Ters kotasyon kullanılmayacaktır.(1DEM=0.50749EUR gibi)

Söz konusu Tüzük 1 Ocak 1999 tarihinden itibaren euro ile EMU’ya katılan her bir ülkenin para birimleri arasında sabitlenmiş dönüşüm oranlarını öngörmektedir. Buna göre; EMU’ya katılan bir üyenin ulusal parası euroya dönüştürülürken 1 Ocak 1999 tarihi itibariyle euro ile ulusal paralar arasında açıklanacak sabit kurlar kullanılacaktır. Örneğin ;

• Euronun alt birimi 100 centten oluşacaktır. (1EUR=100cent)
• Ulusal paralar euroya dönüştürülürken ulusal para sabit dönüşüm oranına bölünecektir.

Bu dönüşüm yönteminde tek aşamalı olarak işlem yapılmaktadır.

Bu durumda euro kullanılarak yapılan dönüşüm ile çapraz kurlar kullanılarak yapılan dönüşüm farklı çıkmaktadır. Bu dönüşüm yöntemlerinin hangisinin kabul göreceğine ilişkin herhangi bir düzenleme veya piyasa kuralı bulunmamaktadır. Ancak euro aracılığı ile yapılacak dönüşümün daha şeffaf olması ve üçlü dönüşüm-Triangulation yönteminin EMU tüzükleriyle benimsenmiş olması nedeniyle piyasalarda tercih göreceği anlaşılmaktadır.

AUD Avustralya doları HUF Macar forinti

CAD Kanada doları JPY Japon yeni

CHF İsviçre frangı NOK Norveç kronu

CZK Çek korunası PLN Polonya zlotisi

DKK Danimarka kronu SEK İsveç kronu

EEK Estonya krunu SIT Slovenya toları

GRD Yunan drahmisi

Söz konusu ülke paralarının euro karşısında belirlenmiş ve sabit bir paritesi bulunmamaktadır. Bu nedenle söz konusu para birimleri arasındaki çapraz kurların nasıl hesaplanacağına ilişkin bir zorunluluk (compulsion) bulunmamaktadır. Ancak Euro Alanında söz konusu döviz birimleri arasındaki dönüşümün euro aracılığı ile yapılması beklenmektedir.

• EMU üyesi ülkelerin ulusal paraları arasındaki karşılıklı kotasyonlar 1 Ocak 1999 tarihinden itibaren Euro Alanı Interbank piyasasında kote edilmeyecektir. Ancak Euro Alanı bankaları isteğe bağlı olarak 1 Temmuz 2002 tarihine kadar müşterileri için gösterge niteliğindeki kotasyonlarını (DEM/FRF gibi) açıklayabileceklerdir. Söz konusu kotasyonlar ulusal paraların euro karşısındaki değerleri birbirine bölünerek (1EUR=DEM/1EUR=FRF gibi) elde edilecektir. Ancak, sonuç Üçlü Dönüşüm esaslarından farklı olmayacak, ikili ve üçlü hesaplama yöntemleri arasında herhangi bir “spread” oluşmayacaktır.

• Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Karar ile Başbakanlık Hazine Müsteşarlığının 91-32/5 sayılı Tebliğine İlişkin 1-M sayılı Bankamız Genelgesinde değişiklik yapılmasına dair 98/4 sayılı Genelge 18 Ekim 1998 tarihli Resmi Gazetede yayımlanmıştır. Buna göre, 1 Ocak 1999 tarihinden itibaren söz konusu Genelgenin Konvertibl ve Non-Konvertibl Dövizler başlıklı bölümündeki 1. Maddesinde yer alan Merkez Bankasınca alım-satım konusu yapılan dövizlere EURO(EUR) eklenmiştir. ECU söz konuusu dövizler arasından çıkarılmıştır. 1 Ocak 1999 tarihi itibariyle 1ECU= 1 EURO(EUR) olacaktır. Diğer taraftan söz konusu genelgenin Döviz Pozisyon Yönetimi ve Bilgi Verme başlıklı 7. Maddesindeki “D)Zorunlu Döviz ve Efektif Devirleri ve Satışları” başlıklı kısmının son iki paragrafına euro eklenmiştir.
• EMU’ya üye ülkelerin ulusal paralarının TL karşısındaki döviz ve efektif alış satış kurları söz konusu sabit kurlar esas alınarak gösterge niteliğinde açıklanacaktır. En geç 1Temmuz 2002 tarihinden itibaren EMU’ya katılan ulusal paraların döviz ve efektif kurlarının açıklanmasına son verileceğinden bu paraların TL’ye dönüşümü mümkün olamayacaktır.
• 1 Ocak 1999 tarihinden itibaren euronun Amerikan dolarına karşı paritesi açıklanacaktır.
• 1 Ocak 2002 tarihinden itibaren euro efektif alış ve satış kuru ilan edilecektir.

Not: Bu konudaki sorularınızı abi@tcmb.gov.tr adresine