TÜRKİYE CUMHURİYET MERKEZ BANKASI
PROGRAMLI DÖVİZ ALIM İHALELERİ KONUSUNDA
Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’nca,
aşağıda sunulan bilgiler ve esaslar çerçevesinde, 6 Mayıs 2003 tarihinden
başlamak üzere günlük döviz alım ihaleleri düzenlenmesine karar verilmiştir.
Bilindiği üzere, Merkez Bankası
tarafından değişik tarihlerde yapılan duyurularda, ters para ikamesi ve
ödemeler dengesi gelişmeleri sonucu döviz arz fazlasının oluşması halinde,
dalgalı kur rejimi ile çelişmeyecek ve döviz kurunun uzun dönemli eğilimini ve
doğal denge değerini etkilemeyi amaçlamayacak şekilde, döviz rezervlerini
artırmaya yönelik olarak ihale yöntemiyle döviz alımları
gerçekleştirilebileceği kamuoyuna açıklanmıştır.
Nitekim, bu amaç doğrultusunda
2002 yılı Nisan - Haziran ayları arasında Merkez Bankası’nca döviz alım
ihaleleri düzenlenmiş ve söz konusu ihalelerde toplam 795 milyon ABD doları
alınmıştır. Ancak, Haziran 2002 döneminde yaşanan siyasi belirsizlik
algılamaları nedeniyle ters para ikamesi sürecinde gözlemlenen duraklama ve
döviz piyasası işlem hacmindeki daralmaya bağlı olarak döviz fiyatlarının
sağlıklı oluşmadığı dikkate alınarak, Temmuz 2002 döneminden itibaren programlı
döviz alım ihalelerine ara verilmiştir. Bununla birlikte, ödemeler dengesi ve
ters para ikamesi sürecinde yaşanan gelişmelerin Merkez Bankası’nca yakından
takip edilmekte olduğu ve programlı döviz alım ihalelerine, önceden duyurulmak
suretiyle, tekrar başlanabileceği de değişik tarihlerde yapılan duyurularda
kamuoyuna açıklanmıştır.
Ters para ikamesi sürecini
değerlendirmek üzere, bankalararası mevduat hariç, döviz tevdiat hesaplarının
(DTH) gelişimi incelendiğinde, Merkez Bankası’nca döviz alım ihalelerine ara
verilen Temmuz 2002 ayından başlayarak, iç ve dış gelişmelerin etkisiyle,
DTH’ın Aralık 2002 ayına kadar sürekli bir artış eğiliminde olduğu, Ocak -
Şubat 2003 döneminde ise ulaştığı seviyeyi koruduğu gözlemlenmiştir. 2003 Mart
ayı başından itibaren, yabancı ülke askerlerinin Türkiye’de konuşlandırılmasına
yönelik tezkerenin Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde kabul edilmemesi ve Irak
savaşının başlamasını takiben döviz kurlarında meydana gelen yükselişlerle
birlikte DTH’ın azalış gösterdiği gözlemlenmektedir. 28 Şubat 2003 tarihi
itibariyle 47,6 milyar ABD doları olan DTH toplamı, 2,1 milyar ABD doları
tutarında azalarak 18 Nisan 2003 tarihi itibariyle 45,5 milyar ABD dolarına
(geçici veri) gerilemiştir.
DTH’da meydana gelen bu
azalışın sistem dışına mı gittiği yoksa Türk lirası yatırım araçlarına mı
yöneldiğini incelemek, ters para ikamesi sürecinin değerlendirilmesi açısından
önemli bulunmaktadır. 28 Şubat – 18 Nisan 2003 arası dönemde yaşanan gelişmeler
üzerine, DTH’da gözlemlenen azalışın önemli bir bölümü, Türk lirası yatırım
araçlarına yönelmiş, Türk bankacılık sistemi dışına çıkan tutarlar sınırlı
kalmıştır. Bu dönemde Türk lirası mevduat, repo, yatırım fonları ve bireysel ve
kurumsal yatırımcıların bankalarda tuttuğu mülkiyeti kendilerine ait Devlet İç
Borçlanma Senetleri (DİBS) toplamı 119,3 katrilyon Türk lirasından, 127,3
katrilyon Türk lirasına yükselerek, nominal olarak yüzde 6,7 oranında artış
göstermiştir.
Türk lirası yatırım
araçlarında meydana gelen 8 katrilyon Türk liralık artışın 6,3 katrilyon Türk
lirası gibi önemli bir kısmı, bireysel ve kurumsal yatırımcıların bankalar
nezdinde tuttukları, mülkiyeti kendilerine ait DİBS’deki artıştan
kaynaklanmaktadır. Bireysel ve kurumsal yatırımcıların bankalar nezdinde
tuttukları DİBS toplamı 28 Şubat 2003 tarihinde 47,4 katrilyon Türk lirası
iken, 18 Nisan 2003 tarihi itibariyle
53,7 katrilyon Türk lirasına yükselmiştir.
Yukarıda değerlendirilen
dönemde, DTH’daki azalış asıl olarak yatırımcıların yükselen döviz kurları ve
faiz oranlarından yararlanmaya yönelik portföy hareketlerinin ağırlık kazandığı
Mart ayı içinde yaşanmış olduğundan, Nisan ayındaki gelişmelerin ayrı olarak
değerlendirilmesi gerekmektedir. Nisan 2003 dönemi incelendiğinde, DTH
bakiyelerindeki düşüşün durduğu, 28 Mart 2003 tarihi itibariyle 45,1 milyar ABD
doları olan DTH toplamının sadece 0,4 milyar ABD doları artarak 18 Nisan 2003
itibariyle 45,5 milyar ABD doları seviyesinde (geçici veri) gerçekleştiği
görülmektedir. Bu artış ise bankacılık sistemi dışında tutulan yabancı para
banknotların (efektif) Mart 2003 sonundan itibaren sisteme girmeye başlaması
sonucunda gerçekleşmiştir. Bankalardan alınan kesin olmayan verilere göre, 27
Mart - 30 Nisan döneminde sisteme yaklaşık 950 milyon ABD doları tutarında
efektif girişi olmuş, sisteme dönen efektiflerin etkisiyle DTH bakiyelerinde
bir miktar artış olurken, yurtiçi yerleşiklerin Türk lirası cinsinden yatırım
araçlarına talebi devam etmiştir. Yurtiçi yerleşiklerin Türk lirası cinsinden
yatırımları toplamı 28 Mart 2003 tarihi itibariyle 124,9 katrilyon Türk lirası
iken, 18 Nisan 2003 itibariyle 127,3 katrilyon Türk lirasına yükselmiştir.
Bunlara ek olarak, 2003 yılı
bütçesinde alınan ek önlemlerle mali disiplinin sağlamlaştırılması,
Uluslararası Para Fonu ile yürütülen dördüncü gözden geçirmenin
sonuçlandırılması ve son aylarda bütçe performansı ve mali disiplini sağlamak
üzere alınan bazı önlemlere ilişkin gerçekleşmelerin umut verici olması, yaz
aylarında olumlu ödemeler dengesi beklentileri ile birlikte
değerlendirildiğinde, döviz arz fazlası oluşma sürecinin devam etme olasılığını
kuvvetlendirmektedir.
Bu çerçevede, Merkez
Bankası’nın güçlü döviz rezervi pozisyonuna sahip olmasının, uygulanan programa
ilişkin güvenin artmasına sağlayacağı katkı dikkate alınarak, döviz alım
ihalelerine tekrar başlanmasına karar verilmiştir. Bu dönemde de 2002 yılında
olduğu gibi, ulaşılmak istenen belirli bir rezerv seviyesi saptanmamıştır.
Amaçlanan, piyasada belirlenen döviz kurları üzerinden ve belirli bir kur
seviyesi hedeflenmeden, oluşacak döviz arz fazlasının döviz kurlarında ilave
bir oynaklık yaratmayacak ve bankaların döviz pozisyonları ile döviz
likiditelerini olumsuz etkilemeyecek şekilde Merkez Bankası rezervlerinde
birikiminin sağlanmasıdır.
2002 yılındaki uygulamada
olduğu gibi, döviz alım ihaleleri programları aylık olarak önceden
açıklanacaktır. Ancak, dışsal bir şok ya da öngörülemeyen gelişmeler nedeniyle,
döviz piyasalarında derinliğin kaybolması, buna bağlı olarak, döviz
fiyatlarında ortaya çıkabilecek aşırı oynaklık ve sağlıksız fiyat oluşumlarının
gözlemlenmesi halinde, Merkez Bankası dönem sonunu beklemeden, kısa ya da uzun
süreli olarak, önceden kamuoyuna duyurmak suretiyle, ihalelere ara
verebilecektir.
Düzenlenecek olan döviz alım
ihaleleri aşağıda belirtilen esaslara tabi olacaktır.
Döviz Alım İhale Esasları:
1.
Günlük döviz alım ihale tutarı 20 milyon ABD doları
olarak belirlenmiştir. Ancak, Türkiye’de işgünü olmasına rağmen, Amerika
Birleşik Devletleri’nin tatil olduğu günlerde ihale açılmayacaktır. Ayrıca,
yarım işgünlerinde gösterge niteliğinde kur belirlenmediğinden, ihale düzenlenmeyecektir.
Bu doğrultuda, Mayıs 2003 ayında ABD tatil günü olan 26 Mayıs 2003 hariç, 17 iş
günü döviz alım ihalesi düzenlenecektir.
2.
Ancak, ay içinde ihalelere teklif gelmemesi ya da 20
milyon ABD dolarından daha az teklif gelmesi nedeniyle satın alınamayan kümülatif
döviz tutarlarını telafi etmek amacıyla, takip eden ilk ihaleden başlamak üzere
günlük ihale tutarı 40 milyon ABD dolarına kadar artırılacaktır. Bir başka
deyişle, döviz alım ihaleleri ile alımı yapılamayan kümülatif döviz tutarı 20 milyon ABD dolarından yüksek olsa dahi,
20 milyon ABD dolarlık günlük alım tutarlarına telafi amacı ile ilave edilecek
tutar 20 milyon ABD doları ile
sınırlı tutulacaktır. Ancak, önceki ayda programlandığı halde alımı yapılamayan
döviz tutarları takip eden ay ihalelerinde telafi edilmeyecektir.
3.
İhaleye, Döviz ve Efektif Piyasalarında işlem
yapmaya yetkili bankalar ve özel finans kurumları (kuruluşlar)
katılabileceklerdir.
4.
İhale çoklu fiyat ihalesi yöntemi ile yapılacaktır.
5.
İhalede verilebilecek maksimum fiyat, ihalenin yapıldığı
gün içinde Merkez Bankası’nca 28 Mart 2002 tarih ve 2002-25 sayılı basın
duyurusu ile kamuoyuna açıklanan ‘Gösterge Niteliğindeki Kurların Belirlenme
Esasları’ çerçevesinde saptanan ilk 5 ortalama fiyatın aritmetik ortalaması
olacaktır. Bu şekilde belirlenen fiyat, ihalede verilebilecek maksimum fiyat
olacaktır. Maksimum fiyat ile döviz alım ihalelerinde alımı yapılacak tutar
(telafi amaçlı kısmı da içerecek biçimde) ihale öncesi Reuters sisteminin
“CBTQ” sayfasında duyurulacaktır.
6.
Kuruluşlar, ihale tekliflerini saat 14.40–15.00
arasında verebileceklerdir.
7.
İhale teklif miktarı minimum 1 milyon ABD doları ve
katları üzerinden verilebilecektir. İhalede teklif edilebilecek maksimum tutar
ihale tutarı ile sınırlıdır.
8.
Kuruluşlar verdikleri teklif tutarlarını ve
fiyatları ihale süresince değiştiremeyeceklerdir.
9.
İhalenin kesildiği fiyatta birden fazla teklif
olması halinde, dağıtım oransal olarak yapılacaktır.
10.
İhaleye katılmak isteyen kuruluşlar, tekliflerini
tutar ve fiyat belirtmek suretiyle Döviz ve Efektif Piyasaları Müdürlüğü’nün
(312) 309 19 66-89 numaralı telefonlarına bildireceklerdir.
11.
İhale sonuçları (toplam teklif/ortalama
fiyat/maksimum fiyat/minimum fiyat) Reuters sisteminin “CBTQ” sayfasında ilan
edilecektir.
12.
İhalelerde işlem komisyonu alınmayacaktır.
13.
İhale yükümlülüğünü yerine getiremeyen kuruluşlara
Döviz ve Efektif Piyasaları Uygulama Talimatı çerçevesinde müeyyide
uygulanacaktır.
Kamuoyunun bilgisine
sunulur.