Sayı: 2002-82
9 Ekim 2002
EYLÜL AYI ENFLASYONU VE İLERİYE YÖNELİK
BEKLEYİŞLER
I.
GENEL
DEĞERLENDİRME
1. Eylül ayında fiyat artışları
piyasa beklentileri paralelinde gerçekleşmiş ve tüketici fiyatları yüzde 3,5,
toptan eşya fiyatları ise yüzde 3,1 oranında artmıştır. Böylece, Ocak-Eylül
döneminde TÜFE artışı yüzde 20,1, TEFE artışı da yüzde 21,7 olarak
gerçekleşmiştir. Yıllık enflasyon oranları düşüş eğilimini sürdürmüş ve artış
oranları TÜFE’de yüzde 37,0’a, TEFE’de ise yüzde 40,9’a gerilemiştir.
2. Döviz ve Türk lirası
piyasalarının Ağustos ve Eylül aylarında göreli olarak istikrar kazanması ve
büyüme verilerindeki olumlu gelişmelere rağmen iç talepte enflasyon üzerinde
baskı oluşturacak bir canlanmanın bulunmaması, Eylül ayında TEFE ve TÜFE
enflasyonunu sınırlamıştır.
3. Gıda, giyim ve eğitim grubu
fiyatlarında mevsimsel etkilerden kaynaklanan yüksek artış oranları Eylül
ayında tüketici fiyat artışının altında yatan temel unsurlar olmuştur. Döviz
kurunun göreli istikrar kazanmasıyla birlikte özel imalat sanayi fiyat artışı
sınırlı kalmış, ancak tarım fiyatlarında yaz sezonunun sona ermesiyle görülen
yükseliş Eylül ayı toptan eşya fiyat artışında etkili olmuştur. Eylül ayında gıda
dışı TÜFE yüzde 3,0 oranında, tarım dışı TEFE ise yüzde 2,9 oranında
artmıştır.
Tablo
1: Genel TÜFE, TEFE ve Alt Kalemler
|
|
Yıllık
% Değişim |
Aylık
% Değişim |
||||
|
|
2001 |
2002 |
2002 |
|
||
|
|
Eylül |
Eylül |
Temmuz |
Ağustos |
Eylül |
|
TÜFE
|
61,8 |
37,0 |
1,4 |
2,2 |
3,5 |
|
|
Mallar |
70,4 |
38,4 |
0,6 |
1,2 |
4,0 |
|
|
Hizmetler |
47,9 |
34,5 |
3,1 |
4,1 |
2,6 |
|
|
Gıda
Dışı |
64,4 |
35,6 |
2,2 |
2,7 |
3,0 |
|
TEFE
|
74,7 |
40,9 |
2,7 |
2,1 |
3,1 |
|
|
Kamu |
93,2 |
38,6 |
4,3 |
2,7 |
3,3 |
|
|
Özel |
67,9 |
41,8 |
2,0 |
1,9 |
3,0 |
|
|
Özel
İmalat |
79,8 |
38,6 |
4,1 |
2,3 |
2,5 |
|
|
Tarım
Dışı |
84,6 |
38,8 |
4,2 |
2,5 |
2,9 |
|
|
Tarım
ve Enerji Dışı |
83,1 |
39,2 |
4,4 |
2,5 |
2,9 |
|
4. Mevsimsellikten arındırılmış TÜFE
ve TEFE’nin üç aylık hareketli ortalamalarının yıllıklandırılması yoluyla
hesaplanan yıllık enflasyon Temmuz ve Ağustos aylarında artış
gösterdikten sonra, Eylül ayında tekrar düşmüş ve TEFE’de yüzde 38,9, TÜFE’de
ise yüzde 33,3 olarak gerçekleşmiştir. Bu şekilde hesaplanan yıllık enflasyon, tarım
dışı TEFE’de yüzde 45,8’e gerilerken, gıda dışı TÜFE’de yüzde 28,9
olmuştur.
Grafik
1: Yıllık Yüzde Değişim ve Üç Aylık Hareketli Ortalamalar
|
TÜFE ve Gıda Dışı
TÜFE |
TEFE ve Tarım Dışı
TEFE |
|
|
|
(*) Üç Aylık Hareketli Ortalama
(Yıllıklandırılmış, Mevsimsel Düzeltme Yapılmış)
Kaynak: TCMB,
DİE
Tüketici Fiyatlarındaki Gelişmeler
5. TÜFE’de, beklenildiği gibi, gıda
ve giyim grubu fiyat artışlarının mevsimsel etkiler nedeniyle hızlanması
sonucunda Eylül ayında tüketici
fiyatları artış oranı Ağustos ayına göre 1,3 puan yükselerek yüzde 3,5 olarak
gerçekleşmiştir. Buna karşın, söz konusu artışın geçmiş yılların Eylül ayı
artışları ile karşılaştırıldığında oldukça düşük kaldığı görülmektedir (Tablo 2).
Nitekim, mevsimsellikten arındırılmış aylık fiyat artışları incelendiğinde,
TÜFE artış oranının, bir önceki aya göre 0,7 puan azalarak yüzde 2,0’a
gerilediği belirlenmektedir.
Tablo
2: Eylül Ayı TÜFE Artış Oranları
(Aylık Yüzde Değişim)
|
|
1987-94 ortalaması |
1995 |
1996 |
1997 |
1998 |
1999 |
2000 |
2001 |
2002 |
|
TÜFE |
5,9 |
7,7 |
6,1 |
7,3 |
6,7 |
6,0 |
3,1 |
5,9 |
3,5 |
6. Ağustos ayında, mevsimsel
etkilerle yüzde 4,1 oranında artan hizmet grubu fiyatları, Eylül ayında
yalnızca yüzde 2,6 oranında artmıştır. Kamu kesimi kontrolünde olan sağlık ve
ulaştırma hizmetleri ile yılda bir kez Ağustos ayında fiyat ayarlaması yapılan
eğitim hizmetleri fiyat artışlarının Eylül ayında yavaşlaması hizmet grubunda
fiyat artış hızının düşmesine katkıda bulunmuştur. Buna karşın gıda ve giyim
fiyatlarının mevsimsellik nedeniyle hızlanması sonucu mal grubu fiyat artışı
yüzde 4,0 olarak gerçekleşmiştir. Mevsimsel etkilerden arındırıldığında mal
grubu fiyat artışı yüzde 2,4’e, hizmet grubu fiyat artışı ise yüzde 2,3’e
gerilemektedir. Yıllık fiyat artışı ise, Eylül ayı itibariyle mal grubunda
yüzde 38,4, hizmetler grubunda ise yüzde 34,5 olarak gerçekleşmiştir.
Grafik 2: Mal Grubu ve Hizmet Grubu
Fiyatları
|
Yıllık Yüzde Değişim |
Aylık Yüzde Değişim (Mevsimsellikten Arındırılmış)* |
|
|
|
Kaynak: TCMB, DİE.
*Mevsimsellikten
arındırma işleminde TRAMO/SEATS yöntemi kullanılmıştır.
7. Gıda dışı TÜFE
artışı ise Ağustos ayına göre 0,3 puan yükselerek yüzde 3,0 olarak
gerçekleşmiştir. Ancak bu durum giyim fiyatlarının mevsimsel etkiler nedeniyle
artmasından kaynaklanmıştır. Beklendiği gibi Eylül ayı ile birlikte fiyat artış
hızı gıda grubunda yüzde 0,9’dan yüzde 4,5’e yükselirken, geçen ay yüzde 1,5
oranında gerileyen giyim grubu fiyatları yüzde 5,0 oranında artmıştır. Ancak bu
artışlar mevsimsel etkilerin ötesine geçmemiş, hatta geçmiş yılların Eylül ayı
ortalamalarının da gerisinde kalmıştır. Mevsimsellikten arındırılmış veriler,
Ağustos ayında yüzde 2,3 olan gıda dışı TÜFE’de aylık artış oranının Eylül
ayında yüzde 1,5’e gerilediğini göstermektedir.
Grafik 3: TÜFE ve Gıda Dışı TÜFE
|
Yıllık Yüzde Değişim |
Aylık Yüzde Değişim (Mevsimsellikten Arındırılmış)* |
|
|
|
Kaynak: TCMB, DİE.
*Mevsimsellikten arındırma işleminde TRAMO/SEATS yöntemi kullanılmıştır.
Toptan Eşya Fiyatlarındaki Gelişmeler
8.
Eylül ayında tarım ve imalat sanayi fiyat artışları TEFE
artışını belirleyen temel alt kalemler olmuştur. Tarım fiyatları, yaz sezonunun
sona ermesiyle birlikte hızlanmış ve yüzde 4,0 oranında artmıştır. Söz konusu
artış, son yedi yılın Eylül ayı ortalaması olan yüzde 6,7’nin altındadır.
Ayrıca, mevsimsellikten arındırılmış seriler incelendiğinde, tarım
fiyatlarındaki artış oranının Ağustos ayına göre düştüğü gözlenmektedir. Benzer
şekilde, TEFE genelinde de mevsimsellikten arındırılmış enflasyon oranlarının,
Haziran ve Temmuz aylarında arttığı ancak Ağustos ayından itibaren yeniden
gerilemeye başladığı görülmektedir. Özel imalat sanayi fiyat artış oranı, döviz
kurlarının göreli istikrar kazanması sonucu Eylül ayında sınırlı kalmıştır. Bu
gelişmede, döviz kurundan fiyatlara geçişteki azalmanın da önemli bir rol
oynadığı düşünülmektedir. Kamu imalat sanayi fiyat artışı ise basın-yayım,
petrol ürünleri ve kimya sektöründeki yüksek fiyat artışlarından etkilenmiştir.
Temmuz ayından itibaren yavaşlayan mevsimsellikten arındırılmış TEFE artışı Eylül
ayında yüzde 2,2’ye gerilemiştir. Söz konusu ayda, mevsimsellikten arındırılmış
tarım dışı TEFE artışı ise yüzde 2,9’a yükselmiştir.
Grafik 4: TEFE ve Tarım Dışı TEFE
|
Yıllık Yüzde Değişim |
Aylık Yüzde Değişim (Mevsimsellikten Arındırılmış)* |
|
|
|
Kaynak:
TCMB, DİE.
*Mevsimsellikten
arındırma işleminde TRAMO/SEATS yöntemi kullanılmıştır.
II.
İLERİYE
YÖNELİK BEKLEYİŞLER
9.
Eylül ayı
enflasyon oranları, mali piyasalarda Mayıs-Temmuz döneminde gözlenen
dalgalanmaların enflasyon üzerindeki etkisinin sınırlı kaldığını göstermiştir.
Ağustos ayında piyasalarda tekrar oluşan güven ortamının Eylül ayında da devam
ettiği ve sonbahar ayları için risk unsuru olarak görülen tarım ve gıda
fiyatlarının da enflasyon hedefine ulaşılmasını zorlaştıracak oranda artış
göstermediği gözlenmiştir. Bu gelişmelere bağlı olarak geçmiş yıllarla
kıyaslandığında oldukça düşük bir düzeyde gerçekleşen Eylül ayı enflasyonunun,
Ağustos ayından itibaren gerileme sürecine giren enflasyon bekleyişlerini daha
da düşüreceği beklenmektedir.
10. Eylül ayı enflasyonu ve önümüzdeki dönemde
enflasyonu etkileyebilecek faktörlere ilişkin öngörülerimiz göz önüne
alındığında, yıl sonunda tüketici fiyatlarındaki artışın yüzde 35 olarak
belirlenmiş olan enflasyon hedefinin de gerisinde kalması söz konusu olabilecektir.
Yıllık enflasyon oranının Eylül ayı itibariyle yüzde 37’ye gerilemiş olması ve
TCMB Beklenti Anketi verileri de bu olasılığı desteklemektedir. Öte yandan
Irak’a askeri operasyon olasılığının yarattığı belirsizlik ve ham petrol
fiyatlarındaki yükseliş önümüzdeki dönemde enflasyon oranları üzerinde etkili
olabilecek unsurlar olarak görülmekte, ancak söz konusu unsurların 2003 yılı
enflasyonu açısından önem taşıdığı, 2002 yılı hedefine ulaşılmasını ise
etkilemeyeceği düşünülmektedir.
Grafik 5: TCMB Beklenti Anketine Göre
Enflasyon Beklentileri
Kaynak:
TCMB.