Kısaltmalar

ABD:       Amerika Birleşik Devletleri.

 DİE:         Devlet İstatistik Enstitüsü.

 DPT:       Devlet Planlama Teşkilatı.

 GAP:       Güneydoğu Anadolu Projesi.

 GSYİH:    Gayri Safi Yurt İçi Hasıla.

 İGE:         İnsani Gelişme Endeksi.

 İGR:         İnsani Gelişme Raporu.

 İYE:        İnsani Yoksulluk Endeksi.

 SGP:     Satınalma Gücü Paritesi.

 TESEV:   Türkiye Ekonomik ve Sosyal Etütler Vakfı.

 UNDP:     United Nations Devolopment Programme.

Giriş

1990 yılından bu yana yayınlanan İnsani Gelişme Raporları ile insani kalkınma ve yoksulluk konularında yapılan inceleme ve çalışmalar, hem uluslar arası hem de ulusal düzeyde herkesi onurlu, günlük yaşamın tüm fırsat ve olanaklarına eşit ulaşımını sağlamayı  böylece yaşam standardını yükseltmeyi amaçlayan, insan haklarına saygılı, sosyal, ekonomik, ve siyasal alanlarda kadın-erkek, herkesin eşit haklara sahip olduğu barışın, temel ortak bölen haline geldiği ideal bir dünyayı yaratmayı hedeflemektedir.

Uluslararası bir karşılaştırma boyutuna dayanarak hazırlanan söz konusu çalışma, Türkiye’nin dünya ile entegrasyon süreçleri ile yakından ilgili olup, Türkiye’de ki ve dünyadaki hayat standartlarının karşılaştırılması açısından önemli ipuçları vermektedir. Bu doğrultuda ilk olarak UNDP tarafından geliştirilen insani kalkınma kriterleri tanımlanarak, dünyadaki gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerin  insani gelişme düzeyleri incelenmiş, Türkiye’nin bu ülkeler arasındaki yeri Türkiye-dünya sarmalında belirlenmeye çalışılmıştır. Daha sonra dünyada bütün ülkeler için giderek önemli bir sorun haline gelen yoksulluk kavramı gelir yoksulluğu ve insani yoksulluk çerçevelerinde ele alınmıştır.

Globalleşen dünyada tüm ülkelerin birbirlerine entegrasyonun sağlandığı yeni bir düzen kurulmuş durumdadır ve yaşadığımız bu kocaman, ama artık insanlığa dar gelen mavi kürede ülkeler ve insanlar arasındaki, olanaklara erişim farklılıkları giderek açılmaktadır. Sierra Leone’de bir çocuk günlerce hiçbir şey yemeden yaşam mücadelesi veriyorken ve okul kavramından habersizken, Norveç’te bir çocuk hayatın sağladığı bütün olanaklarından faydalanabilmektedir. Bu farklılıklara dikkat çekmeye çalıştığımız incelememizde, insanlık nereye gidiyor sorusuna yanıt aramaya çalıştık. Çünkü bu dünya bizim ve yaşanılan gerçeklere duyarsız kalmak olanaksız!

İNSANİ KALKINMA: TÜRKİYE’NİN DÜNYADAKİ YERİ

            1. İNSANİ KALKINMA

Birleşmiş Milletler bünyesinde oluşturulan Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı UNDP adını taşıyan ünite tarafından 1990 yılından bu yana insani geliştirme raporu adını taşıyan bir yıllık araştırma yayınlanmaktadır. Bu raporda ülkeler arası sosyo-ekonomik gelişmişlik düzeylerini karşılaştırmak için İnsani Gelişme Endeksi (Human Development Index) adı verilen bir endeks geliştirilmiştir. Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı yayınlandığı raporda ülkeler arasındaki gelişme düzeyinin sadece kişi başına milli gelir artışıyla (ekonomik büyüme) ölçülmesinin doğru olmadığını ifade etmektedir. Bir ülkedeki milli gelir artışının yüksek olması, o ülkenin gelişmiş ülke olarak kabul edilmesi için yeterli değildir. Ekonomik büyüme kavramının dışında sosyo-ekonomik gelişme kavramı  ülkeler arasındaki refah ve yaşam standardını açıklamak için daha uygundur. İnsani Gelişme Endeksi, uzun bir yaşam sürmek, bilgi sahibi olmak ve onurlu bir yaşam standardına sahip olmak gibi en basit insani özelliklerdeki kazanımları yansıtır. Bu gerçeklerden hareketle hazırlanan gelişme raporunda sosyo-ekonomik gelişme düzeyi başlıca üç kriterden yola çıkarak tespit edilmektedir. Bu kriterler:

a) Refah Standardı: Kişi başına düşen milli gelirin yerel geçim maliyetlerine uyarlanmasıyla hesaplanmaktadır.Buna (SGP) satın alma gücü paritesi de denir.

b) Eğitim Standardı: İnsani Gelişme Endeksinin hesaplanmasında kullanılan ikinci kriter ülkenin eğitim düzeyidir. Endekste eğitim kriterinin hesaplanmasında iki farklı faktörden yararlanılmaktadır.

- Yetişkinler arasındaki okuma yazma oranı

- Ortalama eğitim düzeyi (Okullaşma Endeksi)

c) Sağlık Standardı: Bir ülkedeki ortalama yaşam süresi beklentisi esas alınarak sağlık standardı İnsani Gelişme Endeksine dahil edilmektedir.

  Kaynak: UNDP, Human Development  Report, 2001.

            Bu kriterler doğrultusunda, UNDP’nin 2001 yılında yayınladığı İnsani Gelişme Raporuna göre 174 ülkeyi kapsayan endekste ilk sırada Norveç yer almaktadır. İkinci sırada Kanada, üçüncü sırada İsveç, dördüncü sırada ABD ve beşinci sırada İzlanda bulunmaktadır. Bu ülkeleri de Batının gelişmiş ülkeleri izlemektedir.

            İnsani gelişme endeks sıralamasında en altta Sierra Leone yer almaktadır. Bu ülkeyi Nijer, Burundi, Burkina Faso, Etopya, Mozambik gibi ülkeler izlemektedir.

Tablo-I İnsani Gelişme Düzeyi En Düşük On Ülke ve Türkiye

Kaynak: UNDP, Human Development Report, 2001

İnsani gelişme yönünden dünyada 174 ülke arasından ilk sırada yer alan Norveç’te bir insanın yaşam süresi insani gelişme sıralamasında en alt sırada yer alan Sierra Leone’den yaklaşık iki kat daha fazladır.

Tablo-II İnsani Gelişme Düzeyi En Yüksek On Ülke ve Türkiye  

Kaynak: UNDP, Human Development Report, 2001

            Bilgi çağında yaşadığımız 21.yy’da dünyada hala okuma-yazma oranı çok düşük olan ülkeler vardır. Örneğin dünyada insani gelişme endeksi en yüksek ülke olan Norveç’te okuma yazma oranı % 97 olarak hesaplanmıştır. Buna karşın Sierra Leone de yetişkinler arasında okuma yazma bilenlerin oranı % 32.0 lık veriyle Norveç’te okuma yazma bilenlerin üçte birinden daha azdır. Okullaşma oranı açısından da iki ülke arasındaki fark dikkat çekicidir. Sierra Leone de okullaşma oranı % 30 iken Norveç’te ise bu oran % 98 civarındadır.

Refah standardı açısından kıyaslandığında ise durum çok daha şaşırtıcıdır. Norveç’te reel GSYİH 28.433 dolar iken bu tutar dünyanın en yoksul ülkesi olan Sierra Leone’ de sadece 448 dolar dır.

Kişi başına düşen gelir yönünden yapılan “gelişmekte olan” ve “gelişmiş ülke” sınıflandırması açısından değerlendirildiğinde ise şu sonuçlara ulaşılır.

·        Araştırmalar sonucunda tüm dünyada ortalama yaşam beklentisi 66.7 yıl olarak tahmin edilmektedir. 174 ülke ortalamasına göre dünyada okuma-yazma oranı 78.0, okullaşma oranı % 65; ortalama kişi başına reel GSYİH 6.980 dolar dır.

·        Sanayileşmiş ülkelerde ortalama yaşam beklentisi 78 yıl, okuma yazma oranı % 99; okullaşma oranı % 94; reel kişi başına düşen GSYİH ise 26.050 dolar olarak hesaplanmıştır

·        Gelişmekte olan ülkelerde ise ortalama yaşam beklentisi 64.5 yıl olarak tahmin edilmektedir. Okuma yazma oranı % 72.9; okullaşma oranı ise % 61 olarak hesaplanmıştır. Gelişmekte olan ülkelerde kişi başına düşen GSYİH ise yaklaşık 3.530 dolar civarındadır.

Tablo-III Gelişmiş ve Gelişmekte Olan Ülkelerde İnsani Gelişme Düzeyinin Karşılaştırılması

Kaynak: UNDP, Human Development Report, 2001

1.1 Türkiye’de İnsani Kalkınma

Türkiye’nin Ulusal İnsani Gelişme Endeksi değeri 1965 yılında 1.00 üzerinden 0,438 olmuştur. Günümüzde aynı değer Türkiye’yi toplam 174 dünya ülkesi arasında 152.sıraya ve düşük insani gelişme sınıfına yerleştirmektedir. Ancak 1972 yılında Türkiye’nin İnsani Gelişme Endeks değeri 0,500 olarak tespit edilen orta insani gelişme sınırını aşmış ve 1998 yılına gelindiğinde Ulusal İnsani Gelişme Endeks değeri yüksek gelişme kategorisi olarak kabul gören 0,732 değerine ulaşmıştır. Bu artış Türkiye’yi 2000 yılında toplam 174 ülke arasında 85. sıraya yerleştirmiştir. UNDP tarafından 2001 yılında yayınlanan ve 1999 yılı verilerini esas alan İnsani Kalkınma Raporunda ise Türkiye 82. sırayla orta düzeyde insani gelişme kategorisinde yer almaktadır.  Türkiye insani gelişme yönünden Arjantin, Kolombiya, Tayland, Malezya Brezilya, Lübnan, Libya, Bulgaristan gibi ülkelerin daha gerisinde yer alırken komşumuz Yunanistan 23. sırayla İnsani gelişme yönünden Türkiye’nin çok ilerisindedir. ¨

 Türkiye’nin 1965-1997 arasındaki İnsani Gelişme Trendi Şekil II’de gösterilmiştir.ª

             Kaynak: UNDP,  2001. İnsani Gelişme Raporu 2001, Ankara.

Türkiye’nin insani gelişme kriterleri yönünden 2001 yılındaki durumu ise şu şekildedir:

·        Ortalama yaşam beklentisi 69,5 yıl

·        Okuma yazma oranı % 84,6

·        Okullaşma oranı % 62

·        Reel GSYİH 6.380 dolar dır.

Türkiye’nin insani gelişme performansı bölgeler bazında ele alındığında endeks puanı 0.40 olan Ege ve Marmara Bölgesi İnsani Gelişme düzeyinin en yüksek olduğu bölgeler olurken İnsani gelişme düzeyinin en düşük olduğu bölgeler 0.585 endeks puanı ile Doğu ve Güney Doğu Anadolu’dur. ¨

Tablo-IV Türkiye’nin Bölgelere Göre İnsani Gelişme Endeks Trendleri

                 Kaynak: UNDP,  2001. İnsani Gelişme Raporu 2001, Ankara.

   Kaynak: UNDP,  2001. İnsani Gelişme Raporu 2001, Ankara.

İnsani gelişme düzeyinin en yüksek olduğu iller  sırasıyla İstanbul, Bursa, İzmir olurken, orta düzeyde insani gelişme grubunda ise en başta Ankara yer almakta ve bu ili Muğla, Eskişehir ve Bilecik izlemektedir. İnsani gelişme düzeyi en düşük olan Şırnak'ta ortalama yaşam süresi 58.3 yıl; okur-yazarlık oranı % 44.5; toplam okullaşma oranı % 28.7 dir. Kişi başına milli gelir ise sadece 2.354 dolardır. Oysa bu değerler Ankara, İzmir, İstanbul gibi illerimizde nispi olarak daha yüksektir. Örneğin Ankara’da ortalama yaşam beklentisi 67,6 yıl iken yetişkinlerde okur-yazar oranı % 92.4 toplam okullaşma oranı % 90.5, kişi başına milli gelir ise 7.580,5 dolardır. [1]

Bu kriterlerin yanısıra insani gelişme düzeyi cinsiyet yönünden de değerlendirilebilir. Türkiye’de insani gelişme düzeyi cinsiyet bazında ele alındığında kadınlarda ortalama yaşam süresi erkeklere göre daha fazla iken; okuma yazma oranı ve okula kayıt oranı erkek nüfusta daha yüksektir. Gelir yönünden de erkekler kadınlara göre daha iyi konumdadırlar. Türkiye geneli açısından kadın ve erkek nüfusun karşılaştırıldığında DİE’nün 1997 yılı verilerine göre şu sonuçlar elde edilmiştir.[2]      

·        Erkeklerde ortalama yaşam süresi 66.4 yıl; kadınlarda ise 71.0 yıldır.

·        Erkeklerde okuma yazma oranı % 91.7; kadınlarda 76.7 dir. Doğu ve Güney Doğu Anadolu’da okuma yazma bilen kadın oranı ise sadece % 58.3 tür.

·        Erkeklerde okula kayıt oranı Türkiye genelinde % 66.7 iken aynı oran kadınlarda % 52.6’dır. Yine Doğu ve Güney Doğu Anadolu bölgelerinde okula kayıtlı kadın oranı sadece % 38.8 dir.

1.1.1 Güney Doğu Anadolu Projesi Sürdürülebilir İnsani Kalkınma Programı

1989’da kurulan GAP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı kuruluşundan itibaren bir dizi entegre bölgesel kalkınma stratejileri oluşturmuştur. Daha çok az gelişmiş bölgenin insanlarını  hedefleyen Sürdürülebilir İnsani Kalkınma Programının yönetiminde GAP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı 1995 yılından itibaren UNDP ile ortak çalışma yapmaktadır. GAP bölgesine dağılmış pek çok projeye ek olarak, program Güney  Doğu Anadolu için güncel bir bölgesel gelişme stratejisi oluşturulmasını desteklemektedir. Bu strateji; korunmaya muhtaç gruplara odaklanmakta ve bu bölgedeki insani gelişme endeks değerlerini, insanların yaşam standartlarını ulusal seviyeyi yükseltmeyi hedefleyen bir dizi kamu ve özel sektör yatırımları önermektedir.

UNDP ve GAP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı istihdam yaratacak yatırımları harekete geçirmek için Adıyaman, Şanlıurfa, Gaziantep, Diyarbakır ve Mardin’de “Girişimci Destek Merkezlerini” çalıştırmaktadır. Bunlara ilaveten; yerel gelişmenin planlaması ve projeleri uygulamaya koyma konusundaki katılımcı yaklaşımlar da önerilirken bu yaklaşımlar, Mardin gibi şehirlerdeki maddi olmayan değerleri ve kültürel özellikleri de harekete geçirmeyi de amaçlamaktadır.

GAP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı’nın çalışmaları ve UNDP ile sürdürülebilir insani kalkınma yaklaşımlarını arttırma alanındaki yardımlaşması, Türkiye’nin bölgesel gelişme stratejilerini AB üyesi ülkeler ile paralel hale getirme konusunda önemli bir adım olarak kabul edilmektedir.[3]  

2. İNSANİ YOKSULLUK VE GELİR YOKSULLUĞU

2.1 GELİR YOKSULLUĞU

Bu güne değin yoksulluk konusunda yapılan araştırmalarda hep kişilerin yaşamlarını sürdürmeleri için gerekli bir gelir imkanına sahip olup olamadıkları konusu araştırılmıştır. Ancak yoksulluk, parasal bir gelire sahip olmanın ötesinde bireylerin insanca yaşamlarını sürdürmeleri için gerekli asgari sosyal imkanlara sahip olup olmadıkları yönünden de  araştırılmalıdır. Örneğin, dünyanın birçok bölgesinde yeterli gelire sahip olmakla birlikte insani yaşam için gerekli şartlara ve imkanlara sahip olmayan bireyler bulunmaktadır. Buradan hareketle Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP) adlı kuruluş ilk kez 1997 yılında yayınladığı İnsani Gelişme Raporu  içerisinde yoksulluğun bu farklı boyutlarını ele almış ve ölçmeye çalışmıştır.  UNDP aynı yılda “İnsani Yoksulluk” ( Human Poverty) adı verilen yeni bir kavram geliştirmiş ve sosyal imkanlar yoksulluğunun ölçülmesinde kullanılan kriterlerden farklı birtakım yeni kriterlerle insani yoksulluk ölçülmeye çalışılmıştır.

2.1.1 Dünyada Gelir Yoksulluğu

UNDP tarafından her yıl hazırlanan insani gelişme raporlarına göre dünyada yoksulluk süratle artmaktadır ve eğer önlemler alınmazsa dünyanın hızla zenginler ve yoksullar olarak iki ayrı gruba ayrılacağı belirtilmektedir. UNDP 2001 raporunun sonuçlarına göre: [4]

·        Gelişmiş ülkeler dünyada 23 trilyon dolar dolayında olan GSYİH’nın 18 trilyon dolarına yakın bir bölümüne sahip bulunmaktadırlar. Gelişmekte olan ülkelerin dünyadaki milli gelir pastasındaki payı ise sadece 5 trilyon dolar civarındadır.

·        Dünyada fakir insanların % 10’luk kısmı, % 10’luk zengin kesimin gelirinin sadece % 1.6 sını elde etmektedir.

·        Gelişmekte olan ülkelerde nüfusun üçte birinin insani yoksulluk içinde yaşadığı bilinmekte, gelişmiş ülkelerde ise 100 milyondan fazla insanın yoksul durumda olduğu belirtilmektedir. Gelişmiş ülkelerin bir çoğunda kişi başına gelir 20.000 doların üzerinde olurken Norveç, Kanada, ABD, Japonya, Danimarka, Hong Kong gibi ülkelerde kişi başına reel milli gelir yoksul ülkelerdekinin tam 20 katı düzeyindedir.

·        Dünyada yoksul insanların % 57’sinin elde ettiği gelir zenginlerin elde ettiği gelirin % 1’ine eşit durumdadır.

·        Dünyada halen 1000 doların altında kişi başına milli gelire sahip ülkeler mevcut olurken Zaire, Afganistan, Nijer, Etiyopya, Uganda, Madagaskar gibi ülkeler dünyanın en yoksul ülkeleri arasında yerlerini almaktadırlar.

·        Dünya insanlarının % 25’i tüm dünya gelirlerinin % 75’lik dilimini elde etmektedir.

·        Dünyada gelir yoksulluğu yönünden en başta yer alan ülkeler sırasıyla; Sierra Leone, Niger, Burundi, Burkina Faso, Etiyopya, Mozambik, Gine Bissau gibi ülkelerdir.

Dünya bölgeler bazında ele alındığında ise Güney Asya nüfusunun % 43’ü ve Afrika kıtasının % 39’u günlük bir doların altında bir gelirle yaşamlarını sürdürmekte, tüm gelişmekte olan ülkeler nüfusunun ise % 32’sinin belirlenen 1 dolarlık yoksulluk sınırının içinde yaşamlarını idare ettikleri tahmin edilmektedir. Gelişmekte olan ülkelerde toplam yoksul nüfus 1.3 milyar iken bunun 55 milyonu Güney Asya’da 446 milyonu ise Doğu Asya, Güney Doğu Asya ve Pasifik ülkelerinde yaşamaktadır. Bu veriler çerçevesinde dünyada yoksulların büyük çoğunluğunun Asya Pasifik bölgesinde yaşadıklarını söylemek mümkündür.[5]

2.1.2 Gelişmiş Ülkelerde Gelir Yoksulluğu

Yoksulluk kavramı sadece gelişmekte olan ülkelerin değil aynı zamanda gelişmiş ülkelerinde önemli problemleri arasında yer almaktadır ve gelişmiş ülkelerde de kişilerin milli gelirden aldıkları pay adaletsiz bir biçimde dağılmaktadır. Birkaç çarpıcı örnek vermek gerekirse gelişmiş ülkelerde nüfusun en düşük % 40’lık kesiminin milli gelirden aldığı pay, yaklaşık % 15 ile % 20 arasındadır değişirken Kanada’da  söz konusu oran % 17,5, ABD’de %15.7, Japonya’da % 21.9, Hollanda’da ise % 21.3 olarak hesaplanmaktadır..

            Gelişmiş ve gelişmekte olan ülke karşılaştırması yapıldığında kişisel gelir dağılımının gelişmiş ülkelerde de bozuk olduğunu görmek mümkündür. Her iki kategorideki ülkelerde nüfusun en alt % 40’lık kesiminin milli gelirden aldığı payın en fazla % 20’ler düzeyinde olduğu dikkate alınırsa gelir dağılımında adaletsizliğin önemli bir sorun olduğu belirtilebilir.[6]

            Dünyada zengin ve yoksul arasındaki gelir farklılıklarının en fazla olduğu ülkelerin başında Honduras, Bolivya, Nikaragua, Brezilya, Kolombiya gibi ülkeler gelmektedir. Diğer ülkelerin sıralamasını ise Tablo V’den görmek mümkündür.

Tablo V Zengin ile Yoksul Arasındaki Uçurumun En Fazla Olduğu Ülkeler ve Türkiye

Kaynak: UNDP, Human Development Report.2001, s.182, 183 ve 184’ den yararlanılarak hazırlanmıştır.

            Dünyada zengin ile yoksul arasındaki gelir farklılıklarının en az olduğu ülkeler ise Tablo VI’da verilmiştir. Bu ülkelerin başında ise Slovakya, Avusturya, Japonya, Finlandiya gibi ülkeler vardır.

Tablo VI - Zengin ile Yoksul Arasındaki Uçurumun En Az Olduğu Ülkeler

Kaynak: UNDP, Human Development Report.2001, s.182, 183 ve 184’ den yararlanılarak hazırlanmıştır.

2.1.3 Türkiye’de Yoksulluk ve Gelir Dağılımındaki Adaletsizlik  

            Yoksulluğun ortadan kaldırılması Türkiye’nin de kalkınma gündeminde önemli yer tutmaktadır. Türk hükümeti ile ulusal sivil toplum kuruluşları, UNDP ve diğer uluslar arası kuruluşlar ile bir dizi ortaklıklar inşa etmiş ve ulusal yoksulluk ile savaş stratejilerini belirlemek amacı ile bir çok çalışma yapmışlardır.  Bu çalışmaların sonucu olarak bir takım kalkınma girişimlerinde katılımcı yaklaşımlar benimsenmiş ve yoksulluk ile mücadele alanında yeni adımlar atılmıştır.

            Yoksullukla savaş Türkiye’de ve tüm dünyada yoksunluğa ve eşitsizliğe karşı savaş olmak üzere iki farklı cepheden sürdürülmektedir. Türkiye, son birkaç yıllık perspektif incelendiğinde yoksunluğa karşı savaşında başarılı olmuş gibi görünürken, eşitsizliğe karşı olan mücadelesinde aynı başarıyı gösterdiğini söylemek mümkün olmamaktadır ve özellikle  iller arasında oluşturulan insani gelişme endeksi incelendiğinde eşitsizliğin giderek büyüdüğü dikkati çekmektedir.· Ülkemizde eşitsizlik bölgeler, gelir grupları, bilgi, insani gelişme ve cinsiyet bağlamında oluğu gibi yaş grupları ile kır-kent yerleşimi arasında ve hatta hane halkı içinde bile gözlemlenebilmektedir. Bu tip bir eşitsizlik şekillenmesi, ulusal kaynak kullanımında verimsizliğe yol açabilirken, kontrolsüz şehirleşme, suç ve hatta toplumsal huzur sorunlarını da derinleştirebilmektedir.[7] Bu nedenle bir ülkede gelirin ne ölçüde adaletli dağıldığını araştırırken, bölgeler arasındaki gelir farklılıklarının da dikkate alınması gerekmektedir. Bu bağlamda DİE’nin 1997 yılı hesaplamalarına göre, ülkemizde bölgelerin milli gelirden aldıkları pay oranlarının dengeli olmadığı sonucuna varılmıştır. Bu araştırmaya göre tek başına Marmara Bölgesi toplam ülke milli gelirinden % 36.6 pay alırken, Marmara ve Ege Bölgelerinin birlikte toplam milli gelirden almış oldukları pay % 52.7 olarak hesaplanmıştır. Buna karşın Güney Doğu Anadolu Bölgesi’nin milli gelirden aldığı pay sadece % 5.3 iken Doğu Anadolu Bölgesi’nin aldığı pay ise % 3.9 olarak bulunmuş ve bu  veriler ülkemizdeki doğu ve batı bölgelerindeki gelir uçurumunun boyutlarını ortaya koymuştur.

  Kaynak: Devlet İstatistik Enstitüsü

Aynı araştırmadan yola çıkarak, iller bazında kıyas yağıldığında; kişi başına düşen milli gelirin en fazla olduğu illerin Batı Anadolu ve Akdeniz Bölgelerinde,  en az olduğu illerin ise Doğu Anadolu Bölgesi’nde toplandığı ve kişi başına düşen GSYİH yönünden Kocaeli’nin, ilk sırada bulunduğu sonucuna varılmıştır. Kocaeli’ de kişi başına düşen GSYİH 1997 yılı itibariyle 16.991 dolar olarak hesaplanmış, buna karşın Ağrı tüm illerimiz içerisinde 1.603,9 dolar ile kişi başına geliri en düşük illerimiz içinde yer almıştır.

Ülkemizde bölgeler arasındaki gelir farklılıklarını ve dengesizliklerini araştırırken, yine bölgelerin kendi içerisinde geliri ne ölçüde adil dağıttıklarını tespit etmek için bölgelerdeki kişisel gelir dağılımını incelemek gerekmektedir. 1997 yılında bölgelerin bu manzaralarından farklı olarak UNDP 2001 İnsani Gelişme Raporu verileri ışığında  kişisel gelir dağılımının göreceli olarak en kötü olduğu bölge Marmara Bölgesi olurken en iyi olduğu bölge Güney Doğu ve Doğu Anadolu Bölgesi olmuştur. Marmara Bölgesinde nüfusun en yoksul kesiminin gelirden aldığı pay % 4.3, nüfusun en zengin % 20’ lik en zengin kesimin aldığı pay ise % 61.1 olarak hesaplanmış, Marmara Bölgesinde en zengin % 20’lik kesimin geliri en yoksul % 20’lik kesimin gelirinden 14.2 kat daha fazla olduğu bulunmuştur.

2.2 DÜNYA’ DA VE TÜRKİYE’DE İNSANİ YOKSULLUK

            İnsani yoksulluk ( Human Poverty ), Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP) tarafından geliştirilmiş yeni bir yoksulluk ölçütüdür.

Gelir yoksulluğu, yaşamın devam ettirilmesi için gerekli gelir düzeyi ile ölçülürken bu anlamda gelir yoksulluğu satın alma gücünden yoksun olma anlamına gelmektedir. Gelir yoksulluğu hesaplamalarında genellikle bir ülkede belirli miktarda yiyecek satın almak için gerekli gelir  “yoksulluk sınırı” olarak tanımlanırken, İnsani yoksulluk ise bir kısım bireylerin insanca yaşam imkanlarına sahip olmamaları anlamına gelmektedir ve üç kriterden yola çıkarak hesaplanmaktadır.

Yaşam Süresi: Uzun bir yaşamdan yoksun olma insani yoksulluğun ilk göstergesi olarak kabul edilmekte, UNDP hesaplamalarına göre 40 yaşın altında yaşam süresi “İnsani Yoksulluk” olarak ele alınmaktadır.

Eğitim: Eğitim imkanlarından yoksun olma, insani yoksulluğun ikinci göstergesini oluşturmakta ve hesaplamalarda yetişkinler arasındaki okuma yazma bilmeme oranı insani yoksulluğun bir diğer kriterini oluşturmaktadır.

Ekonomik ve Sosyal İmkanlar: Bireylerin ekonomik ve sosyal imkanlardan yoksun olması, insani yoksulluğun bir diğer göstergesini teşkil etmekte ve  UNDP başlıca üç veriden yararlanarak ekonomik ve sosyal imkanlara sahip olma düzeyini belirlemektedir. Bu veriler:

·        Sağlıklı içme suyuna sahip olmayan nüfus yüzdesi.

·        Sağlık imkanlarından yoksun olan nüfus yüzdesi.

·        Beş yaşın altında olan ve yeterli beslenemeyen nüfus yüzdesi.

Aynı şekilde UNDP yaşam süresi, eğitim, ekonomik ve sosyal imkanlar kriterlerinin ortalamasını alarak “İnsani Yoksulluk Endeks Değeri” ni hesaplamaktadır. ·

UNDP’ nin 2001 yılı  İnsani Gelişme Raporu verilerine göre dünyada gelişmekte olan 77 ülke arasında insani yoksulluğun en yaygın olduğu ülkeler sırası ile  Nijer, Burkina Faso, Sierre Leone, Etiyopya, Mali, Burundi, Gine’dir.¨ olarak tespit edilmiştir.

Bu ülkeler arasında Etiyopya’da insanların 40 yaşından önce ölüm oranının nüfus içindeki payı % 43 ve aynı ülkede sağlıklı su imkanlarına erişemeyen nüfusun % 76’lık bir orana sahip olduğu hesaplanmıştır. Ayrıca beş yaş altında orta ve şiddetli düzeyde az beslenmiş çocukların oranı % 47 civarında olduğu bulunmuş; buna karşın yüksek insani kalkınma düzeyine erişmiş ülkelerden biri olan Kore’de 40 yaş öncesi ölümlerin nüfus içindeki oranı % 4, sağlıklı suya erişemeyen nüfusun payı % 8 olarak tespit edilmiştir.

Rapordaki verilere dayanarak Türkiye’deki aynı oranlar incelendiğinde sergilenen durum çokta iç karartıcı değildir. Nüfusun % 9.6’sı 40 yaşından önce hayatını yitirirken, sağlıklı suya erişemeyen kişilerin  toplam nüfustaki payı % 17 dir. Beş yaşın altında orta ve şiddetli derecede az beslenen çocukların nüfus içindeki yüzdesi % 8 lik dilimi oluşturmaktadır.

Yüksek insani gelişme trendini yakalamış olan illerimizden İzmir’de % 6.3 lük nüfus 40 yaşından önce yaşamlarını yitirirken, sağlıklı su imkanlarına erişimi olmayan kişi hemen hemen yoktur. Sağlıklı beslenemeyen çocukların nüfus içindeki oranı ise % 6 civarındadır.  Düşük insani gelişme sınıflamasında yer alan Şırnak’ta ise 40 yaşından önce ölüm oranı % 22.8 iken, nüfusun % 19’u sağlıklı beslenememekte ve nüfusun % 4.5’i ise sağlıklı suya erişememektedir.  

Uluslararası standartlar baz alındığında Türkiye’ deki mutlak yoksulluk düşük çıkmaktadır çünkü uluslararası karşılaştırma imkanı veren günde 1 dolar çizgisini kullandığında çok düşük bir oran bulunmaktadır. Oysa Türkiye’de nüfusun sadece % 2.5’unun aylık tüketimleri bu değerin altındadır. Bununla birlikte mutlak yoksulluğun aksine ekonomik olarak korunmaya muhtaçlık yaygın olan diğer bir problemdir. Hane halklarının önemli bir yüzdesi (% 31) ve nüfusun önemli bir kısmının (% 36) aylık tüketimleri ekonomik korunmaya muhtaçlık çizgisinin altındadır. Parasal gelirlerin dağılımını kötüleştiren faktörlerin başında ise iş gücü piyasası ve eğitim düzeyine göre artan ücret farklılıkları gelmektedir.

Sonuç

Kalkınma düzeyi ölçümlerinde gelir genellikle öncelendirilmekte ve temel kıstas olarak ele alınmasına rağmen tek başına gelir kalkınmışlık düzeylerinin belirlenmesinde yanıltıcı olabilmektedir. Dünyadaki bir çok örnek ulusal gelirde gözlemlenen büyümenin, artan eşitsizlikler ve hatta mutlak yoksulluk oranları ile paralellik taşıdığını gösterirken, ulusal gelirde kaydedilen artışlar eşitsizlikleri de beraberinde getirmiş, eşitsizlik olgusu çoğu zaman pazar ilişkileri, kurumsal yapılar ve nüfus hareketleri de dahil birbiriyle ilintili bağlaşık faktörlerin sonucu olarak ortaya çıkmıştır.

 Dünyada hedeflenen grupların muhtaçlığının azaltılması ve toplumsal cinsiyet ve bölgelerarası kalkınma farklılıklarının giderilmesi amacıyla bölgesel kalkınmanın geliştirilmesi, çevre sorunları ile mücadele, ulusal ve yerel iyi yönetim mekanizmalarının ve kadınları destekleyecek kurumsal yapının güçlendirilmesi gibi konularda ulusal düzeyde bir dizi ortaklıklar kurulmuş, ayrıca  dünyada İnsani Kalkınmışlık düzeyinin yükseltilmesi amacıyla bilgi ve iletişim teknolojilerinin kullanımını geliştirmek yönünde birçok yeni adımlar atılmıştır. Bu alandaki ilerlemeler özellikle Türkiye’nin sosyal kalkınmasını hızlandırılması geliştirilmesi için ulusal kalkınma aktörlerinin desteklenmesinde yerel ve ulusal ölçekte iyi yönetim mekanizmalarının güçlendirilmesinde önemli bir araç olarak görülmektedir.

Ülkelerin kalkınmışlık düzeylerinin artması için eğitim hayati rol oynarken. Dünyada eğitim düzeyi ve okullaşma oranları az gelişmiş ülkeler açısından hala önemli sorunların başında gelmektedir. Buradan hareketle çalışma sonucunda eğitimin, Türkiye’nin daha yüksek kalkınmışlık düzeyine ulaşmasını engelleyen en önemli insani kalkınma boyutu olduğu gerçeği farkedilmiştir. Bu nedenle az gelişmiş ülkelerde ve Türkiye’de düzenli eğitim olanaklarına erişim ile birlikte bireylerin sağlık ve refah düzeyleri üzerinde de  kayda değer olumlu etkiler yaratılacaktır. Böylesi bir gelişme ise ulusal gelirin daha eşit dağılımına destek olabilecektir. Bunun için devletin izleyeceği politikalar yaşam standartlarını iyileştirecek ve yoksulluğu azaltacak anahtar bir stratejinin öğeleri olan; büyüme ve fiyat istikrarına uygun bir makro ekonomik ortam sağlamalı, bilgi ve teknolojik yatırımlara ağırlık vermeli, tarım dışında istihdam yaratma karşıtı eğilimleri ortadan kaldırmalı, tarım sektöründen kaynak akışını kolaylaştırmalı ve sektördeki üretkenlik artışına zemin hazırlamalı, bu şekilde devlet harcamalarını ekonomik olarak korunmaya muhtaç olanları hedefleyecek şekilde yeniden yönlendirmelidir.

Kaynakça:

Aktan, Coşkun Can. Türkiye Dünyanın Neresin de?, İzmir: Ege İş Adamları Derneği Yayınları, 1998.

DİE, 1987, Hane halkı Gelir ve Tüketim Harcamaları Anket Sonuçları, Gelir Dağılımı, Ankara: DİE Yayınları, No:1441,1990.

DİE,1999.Nüfusun Sosyal ve Ekonomik Özellikleri (Yıllık Raporlar), Ankara.

DPT, Ekonomik ve Sosyal Göstergeler, (1965-1998), Ankara, 1998.

Economist, “Let Them Eat More”, 2001, Issue 8230

Fraser, Lynn R; Lancet, “Early Human Development in Pictures”, 2001, Vol.358 Issue 9275.

Fukuda-Parr, Sakiko; “Indicators of Human Development and Human Rights, Overlaps, Differences and WhatAbaut Human Devolepment İndex”, the UN Economic Commission for Europe, 2001.

Strauss, Steven L.; “Politics and Reading at the National Instıtue of Chield Health and Human Devolopment, Pediatrics”, Jan2002, Vol. 109 Issue 1, p143.

TESEV, Regional Development and Rural Poverty, H.Akder, İstanbul:2000.

UNDP, Human Development Report 1999, New York: Oxford University Press,1999

UNDP, Human Development Report 2000, New York: Oxford University Press,2000

UNDP, Human Development Report 2001, New York: Oxford University Press,2001

UNDP,  2001. İnsani Gelişme Raporu 2001, Ankara: Dumat Matbaası,2001.

WORLD Bank, Global Economic Prospects and the Developing Countries, 2000, Washington DC

www.worldbank.com

www.undp.org

EKLER

EK-I TÜRKİYE’NİN İNSANİ GELİŞME ENDEKS TRENDLERİ, 1965-1998

Kaynak: DİE ve DPT, Küresel Gelişme Raporları

EK-II Gelişmekte Olan Ülkelerde İnsaniYoksulluk İndeks Sıralaması

                       Kaynak: UNDP, Human Development Report.2001.

Terimlerin Tanımları:

Gayri Safi Yurtiçi  Hasıla (GSYİH):Ülkede yerleşik ve yerleşik olmayan kişiler tarafından bir ekonomide nihai tüketim için üretilen toplam mal ve hizmet çıktısıdır. Fiziksel sermayede aşınmayı ya da doğal kaynaklarda meydana gelen aşınma ve tükenmeyi içermez. GSYİH yerel ve dış kaynaklarla üretilebilir.

Kişi Başına Düşen GSYİH (SGP ABD Doları): Bir ülkenin satın alma gücü paritesine göre ABD Dolarına çevrilen kişi başına düşen GSYİH’ sıdır.

Erişkinlerde Okur Yazarlık Oranı: Günlük hayatında basit, kısa ifadeleri okuyup yazabilen 15 yaş ve üzerindeki insan yüzdesidir.

Erişkinlerde Okuma Yazma Bilmeme Oranı: 100’ den erişkinlerde okur yazarlılık oranının çıkarılmasıyla elde edilen değerdir.

Satınalma Gücü Paritesi (SGP) :SGP ayarında, bir doların GSYİH üzerinde satınalma gücü, bir ABD dolarının ABD’ deki GSYİH üzerindeki satınalma gücüyle aynıdır. SGP aynı zamanda ulusal para birimleri ve finansal durumlar ile gösterilebilir. SGP gerçek fiyat düzeylerinin ülkeler arasında standart bir karşılaştırmasına imkan tanır. Kur farklılıkları satınalma gücünü arttırabilir veya azaltabilir.

İnsani Gelişme Endeksi (İGE): Üç göstergeye dayanan birleşik bir endekstir. Doğumda yaşam beklentisi ile ölçülen yaşam beklentisi, erişkin okuryazarlık oranı (ağırlığı üçte iki) ve birleşik ilk, orta ve yüksek okul kayıt oranları (ağırlığı üçte bir) kombinasyonu ile ölçülen eğitim düzeyi ve kişi başına düşen GSYİH ile ölçülen yaşam standartlarıdır. Endeks değeri 0 ile1 arasındadır.

İnsani Yoksulluk Endeksi (İYE): İnsani Yoksulluk Endeksi güvenli su kaynağına ulaşımı olmayan nüfus yüzdesi, sağlık hizmetlerine ulaşamayan nüfus yüzdesi ve 5 yaş altında orta yada ciddi düzeyde düşük ağırlıklı çocuk yüzdelerinin aritmetik ortalaması ile hesaplanır.

Sıhhi Şartlara Erişim:  Yaşadıkları yerde kanalizasyona bağlı bir tuvalet, yada herhangi bir sulu sisteme sahip tuvalet, geleneksel yada modern bir çukur olan nüfus yüzdesidir.

5 yaş altı Yetersiz Beslenmiş Çocuklar: Orta yada ileri derecede ağırlığı olan 5 yaşın altındaki nüfus yüzdesidir. Medyan ağırlıktan iki standart sapma kadar az olan ağırlık olarak tanımlanmıştır.

Önceki Sayfa