Kısaltmalar

ABD:       Amerika Birleşik Devletleri.

 DİE:         Devlet İstatistik Enstitüsü.

 DPT:       Devlet Planlama Teşkilatı.

 GAP:       Güneydoğu Anadolu Projesi.

 GSYİH:    Gayri Safi Yurt İçi Hasıla.

 İGE:         İnsani Gelişme Endeksi.

 İGR:         İnsani Gelişme Raporu.

 İYE:        İnsani Yoksulluk Endeksi.

 SGP:     Satınalma Gücü Paritesi.

 TESEV:   Türkiye Ekonomik ve Sosyal Etütler Vakfı.

 UNDP:     United Nations Devolopment Programme.

Giriş

1990 yılından bu yana yayınlanan İnsani Gelişme Raporları ile insani kalkınma ve yoksulluk konularında yapılan inceleme ve çalışmalar, hem uluslar arası hem de ulusal düzeyde herkesi onurlu, günlük yaşamın tüm fırsat ve olanaklarına eşit ulaşımını sağlamayı  böylece yaşam standardını yükseltmeyi amaçlayan, insan haklarına saygılı, sosyal, ekonomik, ve siyasal alanlarda kadın-erkek, herkesin eşit haklara sahip olduğu barışın, temel ortak bölen haline geldiği ideal bir dünyayı yaratmayı hedeflemektedir.

Uluslararası bir karşılaştırma boyutuna dayanarak hazırlanan söz konusu çalışma, Türkiye’nin dünya ile entegrasyon süreçleri ile yakından ilgili olup, Türkiye’de ki ve dünyadaki hayat standartlarının karşılaştırılması açısından önemli ipuçları vermektedir. Bu doğrultuda ilk olarak UNDP tarafından geliştirilen insani kalkınma kriterleri tanımlanarak, dünyadaki gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerin  insani gelişme düzeyleri incelenmiş, Türkiye’nin bu ülkeler arasındaki yeri Türkiye-dünya sarmalında belirlenmeye çalışılmıştır. Daha sonra dünyada bütün ülkeler için giderek önemli bir sorun haline gelen yoksulluk kavramı gelir yoksulluğu ve insani yoksulluk çerçevelerinde ele alınmıştır.

Globalleşen dünyada tüm ülkelerin birbirlerine entegrasyonun sağlandığı yeni bir düzen kurulmuş durumdadır ve yaşadığımız bu kocaman, ama artık insanlığa dar gelen mavi kürede ülkeler ve insanlar arasındaki, olanaklara erişim farklılıkları giderek açılmaktadır. Sierra Leone’de bir çocuk günlerce hiçbir şey yemeden yaşam mücadelesi veriyorken ve okul kavramından habersizken, Norveç’te bir çocuk hayatın sağladığı bütün olanaklarından faydalanabilmektedir. Bu farklılıklara dikkat çekmeye çalıştığımız incelememizde, insanlık nereye gidiyor sorusuna yanıt aramaya çalıştık. Çünkü bu dünya bizim ve yaşanılan gerçeklere duyarsız kalmak olanaksız!

İNSANİ KALKINMA: TÜRKİYE’NİN DÜNYADAKİ YERİ

            1. İNSANİ KALKINMA

Birleşmiş Milletler bünyesinde oluşturulan Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı UNDP adını taşıyan ünite tarafından 1990 yılından bu yana insani geliştirme raporu adını taşıyan bir yıllık araştırma yayınlanmaktadır. Bu raporda ülkeler arası sosyo-ekonomik gelişmişlik düzeylerini karşılaştırmak için İnsani Gelişme Endeksi (Human Development Index) adı verilen bir endeks geliştirilmiştir. Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı yayınlandığı raporda ülkeler arasındaki gelişme düzeyinin sadece kişi başına milli gelir artışıyla (ekonomik büyüme) ölçülmesinin doğru olmadığını ifade etmektedir. Bir ülkedeki milli gelir artışının yüksek olması, o ülkenin gelişmiş ülke olarak kabul edilmesi için yeterli değildir. Ekonomik büyüme kavramının dışında sosyo-ekonomik gelişme kavramı  ülkeler arasındaki refah ve yaşam standardını açıklamak için daha uygundur. İnsani Gelişme Endeksi, uzun bir yaşam sürmek, bilgi sahibi olmak ve onurlu bir yaşam standardına sahip olmak gibi en basit insani özelliklerdeki kazanımları yansıtır. Bu gerçeklerden hareketle hazırlanan gelişme raporunda sosyo-ekonomik gelişme düzeyi başlıca üç kriterden yola çıkarak tespit edilmektedir. Bu kriterler:

a) Refah Standardı: Kişi başına düşen milli gelirin yerel geçim maliyetlerine uyarlanmasıyla hesaplanmaktadır.Buna (SGP) satın alma gücü paritesi de denir.

b) Eğitim Standardı: İnsani Gelişme Endeksinin hesaplanmasında kullanılan ikinci kriter ülkenin eğitim düzeyidir. Endekste eğitim kriterinin hesaplanmasında iki farklı faktörden yararlanılmaktadır.

- Yetişkinler arasındaki okuma yazma oranı

- Ortalama eğitim düzeyi (Okullaşma Endeksi)

c) Sağlık Standardı: Bir ülkedeki ortalama yaşam süresi beklentisi esas alınarak sağlık standardı İnsani Gelişme Endeksine dahil edilmektedir.

  Kaynak: UNDP, Human Development  Report, 2001.

            Bu kriterler doğrultusunda, UNDP’nin 2001 yılında yayınladığı İnsani Gelişme Raporuna göre 174 ülkeyi kapsayan endekste ilk sırada Norveç yer almaktadır. İkinci sırada Kanada, üçüncü sırada İsveç, dördüncü sırada ABD ve beşinci sırada İzlanda bulunmaktadır. Bu ülkeleri de Batının gelişmiş ülkeleri izlemektedir.

            İnsani gelişme endeks sıralamasında en altta Sierra Leone yer almaktadır. Bu ülkeyi Nijer, Burundi, Burkina Faso, Etopya, Mozambik gibi ülkeler izlemektedir.

Tablo-I İnsani Gelişme Düzeyi En Düşük On Ülke ve Türkiye

Kaynak: UNDP, Human Development Report, 2001

İnsani gelişme yönünden dünyada 174 ülke arasından ilk sırada yer alan Norveç’te bir insanın yaşam süresi insani gelişme sıralamasında en alt sırada yer alan Sierra Leone’den yaklaşık iki kat daha fazladır.

Tablo-II İnsani Gelişme Düzeyi En Yüksek On Ülke ve Türkiye