Ödeme sistemleri, ekonomik birimler arasında mal ve hizmetlerin değişimini kolaylaştıran araçları, kurumsal ve örgütsel çatıyı, işletim süreçlerini ve haberleşme ağını kapsamaktadır. Ödeme sistemlerinin önemi, özellikle mali sektörde üstlendikleri rollerden kaynaklanmaktadır. Mali sistem içinde finansal risklere, güvenilirliğe ve hızlılığa yönelik reformlar sonrasında ödeme sistemlerinde de büyük değişimler görülmüş; bu ise para otoritelerini para politikasına yönelik karar verme süreçlerinde güçlü ve etkin ödeme sistemlerine sahip olma ve ödeme sistemi bağlantılı gelişebilecek sistemik risklerden kaçınılmasına katkıda bulunacak yönde çalışmalara yöneltmiştir.

Ödeme Sistemlerinde Amaçlar

Teknolojik gelişmelere paralel olarak bankacılıkta ortaya çıkan gelişmeler, özellikle ödeme sistemlerinde önemli değişikliklere neden olmuştur. Bankacılık sektörünün konusunu teşkil eden ve ekonomik hayatın içinde giderek büyük hacimlere ulaşan “para”, işlevini yeni bir şekle dönüştürerek elektronik ortamda kaydi para aktarımı olarak sürdürmeye başlamıştır. Büyüyen mali sektörde artan rekabet, işlem hacmine paralel olarak daha çok personele gereksinim duyulması, maliyetlerin sürekli yükselmesi, bilgi ve belgenin sürekli kullanıma hazır halde tutulması gerekliliği, müşterilere sunulan bankacılık hizmetlerinin etkinliğinin artırılması ve çeşitlendirilmesine yönelik arayışlar, çağın teknolojik olanaklarının bankacılık sektöründe yaygın ve etkin bir şekilde kullanılması gereğini ortaya çıkarmıştır.

Bu şartlar altında yaşamak zorunda olan mali sektörde ortaya çıkan, paranın daha çabuk, daha güvenli ve daha risksiz hareket edebilmesi düşüncesi çağımızın en etkili ve en hızlı gelişen teknolojisi durumunda bulunan elektronik ve bilgisayar teknolojisi ile birlikte gelişerek “elektronik ödeme” fikrini doğurmuş ve bununla birlikte elektronik ödeme sistemlerine hızlı bir geçiş süreci başlamıştır.

Ödeme sistemleri mutabakat tekniği yönünden iki bölümde ele alınmaktadır: “Gerçek zamanlı bire bir mutabakat (RTGS: Real Time Gross Settlement)” ve “Gecikmeli Mutabakat (Deferred Settlement ya da Netting)” sistemleri. RTGS Sistemler, merkez bankalarının sahip olduğu yüksek tutarlı ödeme sistemleridir. Gerçek zamanlı mutabakat tekniği ile çalışan bu sistemlerde gerçek zamanlı işlem yapılması nedeniyle “kredi riski” yoktur. Bu tür sistemlerde varolan “likidite riski” de iyi planlanmış kuyruklama mekanizmaları ve gün içi kredi temini yoluyla çözülebilmektedir. Diğer taraftan net sistemlerde gecikmeli mutabakat nedeniyle kredi riski bulunmaktadır.

Günümüzde, ödeme sistemleri merkez bankacılığının önemli işlevlerinden biri haline gelmiş bulunmakta, ülke finans sisteminin sağlıklı çalışması ve para politikalarının başarı ile uygulanabilmesi sürecinde en önemli unsur olarak ele alınmakta ve küreselleşme sürecinde ödeme sistemlerinin dış bağlantılarının gerçekleştirilmesi ülkenin kalkınması ve yabancı sermayenin ve yatırımcıların cezbedilmesi hedeflerinin vazgeçilmez bir öğesi olarak düşünülmektedir.

Ödeme sistemlerinde riskler odak noktası olarak büyük önem ifade etmektedir. Bu riskler yasal, işlevsel, güvenlik ve mali riskler olarak belirtilebilir. Ekonomik birimlerden sistemik veya sistemik olmayan bu riskleri anlamaları ve yönetmeleri beklenmektedir. Özellikle, bir veya daha fazla ekonomik birimden kaynaklanan ve ekonomideki tüm ödeme gerçekleşmelerini tehdit edecek boyuttaki bütün riskler, ödemelerin güvenilir merkezi bir sistem kanalıyla gerçekleştirilmesi gereğini ve merkez bankalarının bu konudaki müdahalelerini zorunlu kılabilmektedir.

Merkez bankalarının eşgüdümleyeceği güvenilir ve hızlı işleyen bir ödeme sistemi, riskleri ortadan kaldırabilmenin yanı sıra para politikalarının etkinliğini de artırabilmektedir. Gün içinde kesintisiz olarak yapılacak ödeme gerçekleşmeleri, piyasalarda istenmeyen likidite hareketlerini engellemede rol oynayabilecektir.

Ödeme Sistemi Yapıları

Ödeme sistemleri gönderen banka, merkez bankası ve alan banka ilişkisi göz önüne alındığında merkez bankasının konumuna göre “V”, “Y”, “L” ve “T” olmak üzere 4 yapıda tanımlanır: