“
EFT/EMKT Sistemleri Tanıtım


Elektronik Fon Transfer (EFT) Sistemi Türk Lirası üzerinden ödeme işlemlerinin, Elektronik Menkul Kıymet Transfer (EMKT) Sistemi ise menkul kıymet aktarımlarının bankalar arasında elektronik ortamda, gerçek zamanlı olarak yapılmasını ve gerçek zamanlı mutabakatını sağlayan sistemlerdir.



SİSTEMLERİN TARİHÇESİ


EFT Sistemi 1 Nisan 1992 tarihinde işletime açılmıştır. İşletim sırasında katılımcılardan gelen isteklere ve ortaya çıkan yeni gereksinimlere göre çeşitli iyileştirmeler yapılmıştır. 24 Nisan 2000 tarihinde yeni işlevlerin eklenmesiyle sistem yazılım ve donanımda önemli değişikliklerin yapıldığı ikinci kuşak devreye alınmıştır.


EMKT Sisteminin ön çalışmalarına EFT Sisteminin kuruluşundan sonra başlanmış ve sistem 30 Ekim 2000 tarihinde işletime alınmıştır.



SAHİBİ VE İŞLETİM SORUMLUSU


EFT ve EMKT Sistemlerinin sahibi olan TCMB aynı zamanda sistemlerin işletimini de yapmaktadır. Sistemlerin işletim sorumluluğu TCMB bünyesinde kurulu bulunan Muhasebe Genel Müdürlüğü Elektronik Ödemeler Müdürlüğü’nde, teknik sorumluluğu ise Bilişim Teknolojileri Genel Müdürlüğü Ödeme Sistemleri Müdürlüğü'ndedir.



KATILIM KOŞULLARI


Sisteme, Bankacılık Kanunu uyarınca Türkiye'de faaliyette bulunan bankalar katılabilirler.


Sisteme katılmak isteyen kuruluşların:

  • Sisteme katılmak için TCMB'ye, gerekli donanım ve yazılımları edinmek için TBB'ye yazılı olarak başvurması,

  • EFT-EMKT Sistemi Katılımcı Taahhütnamesini imzalaması,

  • TCMB nezdinde hesabının bulunması,

  • Kullanacağı donanımın İşletim Birimi tarafından onaylanmış olması,

  • Sisteme katılabilmek için gerekli altyapıyı tamamlamış olması,

  • TCMB tarafından belirlenen test takvimi ile katılım tarihine uyması ve testlerde başarılı olması



    • gerekmektedir.

    Bankaların EFT ve EMKT Sistemlerine erişimlerinde arayüz görevini yönlendirici özel bir sistem yerine getirir. EFT ve EMKT Sistemleri yönlendirici sisteme doğrudan bağlıdırlar. Katılımcı bankalar ise yönlendirici sisteme özel iletişim ağı üzerinden bağlıdırlar. Böylece katılımcılar tek bir bağlantı bilgisayarı ve hattı kullanarak EFT ve EMKT Sistemlerine erişirler.



    ÇALIŞMA GÜN VE SAATLERİ


    EFT ve EMKT Sistemleri, resmi tatil günleri dışında hafta içi her gün çalışır.

    Sistemler pazartesi günü ve resmi tatilleri izleyen günlerde saat 08.00’de açılır.

    Her işgününde katılımcıların en geç saat 09.00’da oturum açma işlemini gerçekleştirmesi gerekir.

    Sistemlerin kapanış saati tam işgünlerinde 17.30, yarım işgünlerinde 13.00 olmakla birlikte, bu saat iş yoğunluğu ve olağanüstü durumlar göz önüne alınarak TCMB tarafından değiştirilebilir. Katılımcılar tarafında her işgünü sonunda gün sonu işlemleri yapılır.

    Hesap uygunluğu çalışmaları sürdüğü sürece sistem mesaj alışverişine kapatılır. Hesap uygunluğu çalışmaları tamamlandıktan sonra sistem ertesi işgününün tarihi ile mesaj alışverişine açılır.

    Cuma günü ve ardılı tatil olan günlerde günsonu işlemleri yapıldıktan sonra gelecek işgünü saat 08.00’e kadar sistem mesaj alışverişine kapalı tutulur.

    EMKT Sistemi EFT Sisteminden önce kapanır. EMKT bileşeni kapandıktan sonra depo hesap devirlerine ilişkin herhangi bir işlem yapılamaz.

    Sistemlerin aşamalı günsonu yapma olanağı bulunmakta olup, çeşitli işlemler işgünü boyunca farklı saatlerde sonlandırılabilir. Aşamalı günsonuna ilişkin düzenlemeler TCMB tarafından yapılarak katılımcılara duyurulur.



    ÜCRETLENDİRME


    TCMB tarafından EFT ve EMKT Merkez Sistemlerinin donanım ve yazılımlarına yatırım ve işletim giderlerinin karşılanması amacıyla sistemden geçen mesajlardan ücret alınmaktadır. Ödeme mesajlarında ücret, mesaj ile gönderilen tutara bağlı olarak sabit ya da tutara oranlı olabilmektedir. Sorgulama ve rapor mesajlarının ücreti sistemde yapılan işleme göre belirlenir. Ücretler TCMB tarafından hazırlanan Tarifeler Yönetmeliği ile duyurulur.



    EFT ve EMKT SİSTEMLERİNİN BİLEŞENLERİ


    EFT ve EMKT Sistemlerinin bileşenleri EFT merkez sistemi, EMKT merkez sistemi, katılımcı aktarıcı bilgisayarı ve anabilgisayarı, TCMB sistemi ve özel iletişim ağıdır.





    EFT Merkez Sistemi


    EFT Merkezi katılımcıların fon aktarımlarının ve mutabakatlarının yapılmasını, hesaplarının işlenmesini ve çeşitli raporların alınmasını sağlar.

    Merkezde; gün içinde katılımcıdan elektronik olarak gönderilen mesaj alınır, gönderen katılımcının EFT Merkezinde bulunan hesabı uygunsa eksiltilir, alıcının hesabı artırılır ve alıcıya mesaj gönderilir. Gönderenin hesabı uygun değilse mesaj kuyruklanır, hesap uygun olduğunda otomatik olarak işlem yapılır. Mutabakat EFT hesapları üzerinden, mesaj alındığı zaman, gerçek zamanlı olarak yapılır. Günsonunda katılımcılara ve TCMB'ye hesapların son durumları iletilir.



    EMKT Merkez Sistemi


    EMKT Merkezi katılımcıların menkul kıymet aktarım ve mutabakatlarının yapılmasını, depo kayıtlarının işlenmesini ve çeşitli raporların alınmasını sağlar.

    Merkezde; gün içinde katılımcıdan elektronik olarak gönderilen mesaj alınır, gönderen ve alan katılımcının EMKT Merkezinde bulunan depo hesapları eksiltilir/artırılır, alıcıya mesaj gönderilir. Mutabakat EMKT merkezinde tutulan depolar üzerinden, mesaj alındığı zaman, gerçek zamanlı olarak yapılır. Ödeme karşılığı yapılan kıymet aktarım istekleri için EFT Sistemi ile bağlantı bulunmaktadır. Günsonunda katılımcılara ve TCMB'ye depoların son durumları iletilir.



    Katılımcı Aktarıcı Bilgisayar

    Bir katılımcının, EFT ve EMKT sisteminde mesaj alışverişi yapabilmesi için, üzerinde gerekli yazılım bulunan uygun aktarıcı bilgisayarı edinmiş olması gerekir. Aktarıcı bilgisayar üzerindeki yazılımlar TCMB’nın sorumluluğundadır. Yazılımlar üzerindeki her türlü değişiklik ve yükseltim TCMB tarafından yapılır.

    Katılımcı, aktarıcı bilgisayarı ile iletişim hatlarını kullanarak EFT ve EMKT merkezine erişir, herhangi bir katılımcıya göndermek istediği mesajı hazırlar, alıcıya iletilmek üzere mesajı merkeze gönderir, kendisine gönderilen mesajları alır, gün içinde ve günsonunda anlık sorgulama yapar, raporlar alır, gönderdiği ve aldığı mesajları arşivler. Katılımcı yerel aktarıcı bilgisayar terminallerini kullanabileceği gibi aktarıcı bilgisayara uzaktan bağlı terminallerini de kullanabilir.



    Katılımcı Anabilgisayarı


    Anabilgisayarı olan katılımcı tarafından istenirse özel protokol ile aktarıcı bilgisayar-anabilgisayar bağlantısı kurulabilir. Böylece aktarıcı bilgisayarın yanı sıra anabilgisayardan da yukarıda sözü edilen mesaj gönderme, mesaj alma, sorgulama işlemleri yapılabilir.



    TCMB Sistemi


    TCMB sistemdeki tüm katılımcıların hesaplarını ve depolarını izler, sisteme fon aktarır. Gerektiğinde katılımcı hesaplarından fon, depolarından kıymet doğrudan borçlandırması yapar.



    Özel İletişim Ağı: TICNET


    Katılımcıların sistemleri ile merkez sistemler arasındaki iletişim özel iletişim ağı (TICNET) üzerinden sağlanır. İletişim ağının kapsamı aktarıcı bilgisayarların iletişim hattına bağlandıkları modemden başlayıp, Ankara'daki merkez sistemin girişinde son bulur. Ankara ve İstanbul'da iletişim ağına giriş için birer özel sistem bulunmaktadır. Katılımcılar bu sistemler aracılığıyla EFT ve EMKT merkez sistemine ulaşırlar.

    TICNET kapsamında katılımcılar iletişim sistemlerine kiralık iletişim hatları ile bağlanırlar. Ankara ile İstanbul arasında özel kiralık hatlar ile iletişim kurulmuştur.



    YEDEK MERKEZ


    EFT ve EMKT Sistemlerinin kesintisiz hizmet vermesini sağlamak üzere yedekli bir yapı kurulmuştur.

    Sistemlerimizin yedekleme ilkeleri aşağıda belirtilmiştir:

  • Eşzamanlı yedekleme yapılır.

  • Yedekleme, aktif sistemin çalışmasını engellemez.

  • Yedek merkez belli sürede devreye girer.

  • Mesaj kaybı önlenmiştir.

  • Kısıtlamasız çalışma ortamı sağlanır.

  • Kolay geçiş yapılır.

  • Sistem bileşenleri arasında veri bütünlüğü korunur.



    • GÜVENLİK


    EFT ve EMKT Sistemlerine yetkisiz erişimi ve veri değişimini önlemek üzere farklı güvenlik önlemleri bir arada uygulanmaktadır.



    MERKEZ TARAFINDAN KATILIMCILARA VERİLEN HİZMETLER


    Merkez tarafından EFT ve EMKT Sistemlerinin işletiminin sorunsuz çalışmasının sağlamasının yanı sıra katılımcılara aşağıda sıralanan hizmetler sunulmaktadır:

  • Merkez'de katılımcıların EFT ve EMKT Sistemleriyle ilgili her tür sorunları için Yardım Masası bulunmaktadır. Buradan gerektiğinde katılımcının izni ile sistemine erişerek sorun çözümleme ve giderme çalışması yapılmaktadır.

  • Yeni katılımcılara sisteme bağlantıları, uygun donanım seçimi ve operasyonel düzenlemeler konusunda danışmanlık yapılmaktadır. Katılımcı elemanlarına sistemin tüm fonksiyonlarının kullanımına yönelik eğitimler verilmektedir.

  • Merkezde bulunan test sistemi ile katılımcı aktarıcı bilgisayarı arasında bağlantı kurularak katılımcı elemanları ve sistemleri için gerçek EFT ve EMKT Sistemlerine tümüyle benzer bir test ortamı sağlanmaktadır.

  • Katılımcılar ve ilgili şirketler arasında teknik servislerin koordinasyonu sağlanmaktadır.

  • Aktarıcı bilgisayarların işletim sistemi ve uygulama yazılımı paketi için koruyucu bakım hizmeti verilmektedir.

  • Sistemin işleyişi hakkında aylık istatistiksel raporlar hazırlanmakta ve Türkiye Bankalar Birliği aracılığıyla katılımcılara dağıtılmaktadır.

  • İşletim istatistikleri, kullanıcı toplantıları ve teknik toplantılara ilişkin bilgiler internet ortamında özel bir sayfa ile katılımcıların erişimine sunulmaktadır.

  • Anabilgisayar ile aktarıcı bilgisayar bağlantısını gerçekleştirmek isteyen katılımcılara bağlantı konusunda destek verilmektedir.



    • TÜRKİYE BANKALAR BİRLİĞİ'NİN SİSTEMLERDEKİ ROLÜ


    Katılımcıların EFT ve EMKT Sistemlerine bağlanmada kullandıkları aktarıcı bilgisayar donanım ve yazılımı ile iletişim sisteminin yatırımı ve giderleri Türkiye Bankalar Birliği (TBB)'nin koordinasyonu ile katılımcılar tarafından karşılanmaktadır. Ayrıca katılımcı eğitimleri ile katılımcılar arası teknik toplantı organizasyonları da TBB tarafından koordine edilmektedir.

    TBB bünyesinde EFT ve EMKT Sistemleri ile ilgili çalışmalara bankaların da etkin katılımını sağlamak üzere bir “EFT Çalışma Grubu” kurulmuştur. Bu çalışma grubu biri idari ve operasyonel, diğeri teknik olan iki komite ile TBB’nin koordinasyonunda çalışmalarını yürütmektedir. Komiteler, operasyonel ve teknik konularda değerlendirme yapmak, olası sorunların çözümü için öneri hazırlamak amacıyla çalışmaktadır.



    BIS YAYINLARINDA EFT VE EMKT SİSTEMLERİ


    "Merkez Bankalarının Bankası" konumundaki BIS (Bank for International Settlements) tarafından yayınlanan ve ülkelerin ödeme sistemlerini tanıtan "Ödeme Sistemleri - Kırmızı Kitaplar" serisine, ülkemiz ödeme sistemlerinin tanıtıldığı "Payment Systems in Turkey" kitabı da Ocak 2000 tarihinde eklenmiştir.

    Bu yayının tam baskısına www.bis.org adresinden erişilebilir.